کتاب ذبیح الله صفا درباره «حماسه سرایی در ایران» به چاپ سیزدهم رسید

به گزارش خبرنگار ایلنا، کتاب «حماسه سرایی در ایران؛ از قدیمی‌ترین عهد تاریخی تا قرن چهاردهم هجری» نوشته ذبیح الله صفا به تازگی توسط انتشارات امیرکبیر به چاپ سیزدهم رسیده است. 

اولین چاپ «حماسه سرایی در ایران» مربوط به سال ۱۳۲۱ است که ناشر دیگری آن را چاپ کرد و پس از اتمام نسخه‌های چاپ اول، چاپ دوم آن در سال ۱۳۳۳ توسط انتشارات امیرکبیر عرضه شد. چاپ سوم این کتاب هم با ویرایش و تجدیدنظرهایی همراه شد و سال ۱۳۵۲ به بازار آمد. از آن سال تا امروز هم تجدیدچاپ شده و طی روزهای اخیر در آذرماه ۱۴۰۴ نسخه‌های چاپ سیزدهم آن با همان فونت و شیوه نگارشی و رسم الخط قدیمی کتاب عرضه شده اند. 

مولف کتاب مورد نظر می‌گوید ایرانیان، پس از هندوان، قدیمی‌ترین قوم آریایی هستند که آثار حماسی به جا گذاشته‌اند و بعضی از این آثار از مهم‌ترین منظومه‌های حماسی دنیا هستند. این پژوهشگر در مقدمه همین کتاب درباره‌انگیز خود از نوشتن آن، می‌گوید «با آنکه از دیرباز هر ایرانی صاحبدل و سخن‌شناس بسیاری از ابیات گشتاسپنامه، شاهنامه و گرشاسپنامه و دیگر آثار حماسی ایران را بر صحیفه دل نگاشته است، تا امروز کسی را سودای تحقیق در این منظوم‌ها و اصل روایات و منشاء داستانهای حماسی و سرگذشت شاهان و پهلوانانی که در حماسه ملی ما هستند در دل نگذشت و این باب ناگشاده ماند.» 

ذبیح الله صفا مصحح و مترجم ادبی متولد ۱۲۹۰ و درگذشته به سال ۱۳۷۸ به عنوان پدر تاریخ ادبیات ایران شناخته می‌شود که یکی از نویسندگان دانشنامه ایرانیکا بوده است. به جز آثار تصحیح و ترجمه‌ای که صفا از خود به جا گذاشته، بین آثار تالیفی او می‌توان کتاب‌هایی چون «تاریخ ادبیات در ایران»، «حماسه سرایی در ایران»، «نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک»، «گنجینه سخن، پارسی‌نویسان بزرگ و منتخب آثار آنان»، «تاریخ علوم و ادبیات ایرانی»، «مقدمه‌ای بر تصوف»، «سیری در تاریخ زبان‌ها و ادب ایرانی»، «تاریخ ادبیات ایران» و… را مشاهده کرد. 

«حماسه سرایی در ایران؛ از قدیمی‌ترین عهد تاریخی تا قرن چهاردهم هجری» به جز مرور تاریخ حماسه سرایی ایرانی در بازه مورد اشاره، پژوهشی در کیفیت تکوین و تدوین روایات ملی و بحث در بنیاد داستان‌های ملی و معرفی منظومه‌های حماسی است که انواع این منظومه‌ها و هدف از سرایش آن‌ها هم در متن اثر مطرح شده است. صفا در این کتاب حماسه‌های پیش و پس از ورود اسلام به ایران را مورد بررسی قرار داده و معیار و ملاکش در برهه ایران پیش از اسلام، به طور عمده کتاب اوستا و متون پهلوی است. در دوره اسلامی هم حماسه‌های ملی، تاریخی و دینی مورد بررسی قرار گرفته اند. 

کتاب پیش رو ۴ بخش یا گفتار اصلی دارد که هرکدام فصول مختلفی را در بر می‌گیرند. متن «حماسه سرایی در ایران» با «پیشگفتار – ماهیت و کیفیت حماسه» آغاز می‌شود و گفتارهای اول تا چهارم آن به این ترتیب اند: 

«گفتار نخست – تکوین و تدوین حماسه ملی ایران»، «گفتار دوم – آثار حماسی پیش از اسلام»، «گفتار سوم – آثار حماسی عهد اسلامی» و «گفتار چهارم – بنیاد داستانهای ملی». 

در گفتار اول، مخاطب با ۳ فصل روبروست که به ترتیب عبارت‌اند از: «نشات و تکوین حماسه ملی»، «تدوین روایات ملی از قدیمیترین عهد تاریخی ایران تا ظهور ادبیات فارسی» و «تدوین روایات ملی بزبان فارسی». 

«حماسه در ادبیات اوستایی» و «حماسه در ادبیات پهلوی» هم دو فصلی هستند که در گفتار دوم کتاب جا دارند. در گفتار سوم هم ۴ فصل با این عناوین قرار دارد: «بحث در مقدمات»، «حماسه‌های ملی»، «حماسه‌های تاریخی» و «حماسه‌های دینی». 

چهارمین گفتار «حماسه سرایی در ایران» هم دربرگیرنده ۳ فصل است: «شاهان» (الف. پیشدادیان، ب. کیان، ج. اشکانیان و ساسانیان، نظر اجمالی)، «پهلوانان» (پهلوانان سیستان، ۲- کاوه، درفش کاویان، قارن، قباد ۳- پهلوانان اشکانی ۴- آرش شواتیر ۵. نوذریان ۶- پهلوانان کیانی) و «دشمنان ایران» (دیوان، تورانیان). 

در قسمتی از این کتاب می‌خوانیم: 

این منظومه دوره اشکانی ظاهرا از منظومه دیگری که در عهد هخامنشی سروده شده و خارِس می‌تیلنی از آن نام برده تقلید شده بود. آتِنِه نویسنده و مورخ یونانی قرن سوم میلادی مولف کتاب معروف «ضیافت سوفسطاییان» از قول خارس می‌تیلنی که در قرن چهارم پیش از میلاد میزیسته و رئیس تشریفات سلطنتی دربار اسکندر در ایران بوده است از داستان عاشقانه یی در ایران یاد کرده که قهرمانان آن زَریادرِس واوداتیس نام داشتند. این دو تن یکدیگر را بخواب دیدند و دلباخته یکدیگر شدند چنانکه هر یک از آندو بجست و جوی دیگری پرداخت و سرانجام اوداتیس دختر پادشاه قوم ساس آنرا که بخواب دیده بود در یکی از جشنها مشاهده کرد. خارس گفته است که داستان این عشق در آسیا مشهور است و مردم بدان میلی فراوان دارند چنانکه در معابد و قصور و حتی در خانهای خود تصاویری از آن بر دیوارها نقش میکنند. 

نام زریادس در این داستان بی‌شباهت به زریر در داستان یادگار زریر نیست، چنان که کلمه اوداتیس صورت یونانی شده «هودات» باید باشد، ولی این داستان حکایت مهرورزی گشتاسب را با کتایون دختر قیصر روم (که در داستانهای متاخر جانشین و بدل از هوتوس زن کی گشتاسب شده است) بیاد ما میآورد و بهرحال بنونیست چنین می‌پندارد که منظومه یادگار زریر بتقلید از این منظومه عاشقانه ساخته شده است. 

چاپ سیزدهم این کتاب با ۶۷۵ صفحه، شمارگان ۵۰۰ نسخه و قیمت ۸۵۰ هزار تومان عرضه شده است.