افزایش موارد زایمان‌ در منزل در جمعیت ایرانی؛ هشدارهای بهداشتی و پیامدهای احتمالی

نادیا رحیمی در گفت‌وگو با ایسنا درباره افزایش اخیر آمار زایمان‌ در منزل اظهار کرد: طبق سامانه الکترونیک ثبت خدمات حوزه بهداشت که «سامانه سیب» نامیده می‌شود و اطلاعات مراجعین حوزه بهداشت، از جمله اطلاعات مربوط به موالید در این سامانه ثبت می‌شود، آمار کلی زایمان‌ های انجام شده در منزل در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در ۹ ماهه نخست امسال نسبت به مدت مشابه در ۱۴۰۳ کاهش داشته، اما اگر به‌طور خاص جمعیت ایرانی را بررسی کنیم، شاهد افزایش موارد زایمان در منزل هستیم.

وی افزود: در حال حاضر با پیشرفت‌هایی که در حوزه‌های مختلف طب زنان و مامایی اتفاق افتاده، مراقبت‌های استاندارد و دقیق‌تری به مادران باردار ارائه می‌شود که نتیجه آن کاهش مرگ‌ومیر مادران و نوزادان بوده است، اما در کنار این موفقیت‌ها، متأسفانه در مواردی شاهد افزایش مداخلات غیرضروری در فرایند بارداری و به‌ویژه در زمان زایمان نیز هستیم که مادر را به سمت زایمان به شیوه سزارین سوق می‌دهد. تأکید ما بر انجام زایمان طبیعی و فیزیولوژیک است و سزارین را تنها در مواردی توصیه می‌کنیم که دلایل پزشکی و ضرورت‌های درمانی برای انجام آن وجود داشته باشد، در حالی که ما اکنون با آمار فزاینده سزارین در بسیاری از مناطق کشور از جمله استان اصفهان مواجه هستیم که در بررسی‌های میدانی از علل تمایل خانواده‌ها به انجام زایمان در منزل برشمرده می‌شود. 

رئیس گروه سلامت مادران حوزه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ادامه داد: زایمان در منزل به‌خودی‌خود موضوع چالش‌برانگیزی نیست، اما انجام آن نیازمند رعایت استانداردها و پروتکل‌های بسیار دقیق است. حتی در برخی از کشورهای پیشرفته، به دلیل تعریف و استقرار این پروتکل‌ها در نظام ارائه خدمات سلامت، زایمان در منزل انجام می‌شود و مشکل خاصی نیز ایجاد نمی‌کند. با این حال، در کشور ما در شرایط فعلی و به دلیل نبود دستورالعمل و پروتکل مدون برای زایمان در منزل، این نوع زایمان به هیچ عنوان مورد تأیید نیست و توصیه اکید ما این است که تمامی مادران برای زایمان به بیمارستان‌ها و مراکز مجهز زایمانی مراجعه کنند.

رحیمی خاطرنشان کرد: علاوه بر نگرانی خانواده ها از انجام مداخلات غیرضروری در روند زایمان در مراکز درمانی و یا رعایت نکردن منشور کرامت مادری در برخی از مراکز بهداشتی و درمانی که منجر به نارضایتی مراجعین و تمایل پیدا کردن آن‌ها به مراجعه به این مراکز می‌شود، عوامل مهم دیگری نیز در سوق دادن خانواده‌ها به سمت زایمان در منزل نقش دارد. یکی از این عوامل، گسترش آموزه‌های نادرست و غیرعلمی با عنوان «طب سنتی» یا «طب اسلامی» است که متأسفانه در سال‌های اخیر در میان برخی خانواده‌ها توسعه پیدا کرده است، البته طب ایرانی کاملاً قابل قبول بوده و این حوزه در دانشکده‌های پزشکی دارای گروه آموزشی و چارچوب علمی و آکادمیک است. آنچه موجب نگرانی شده، آموزش‌های غلط و غیرعلمی است که هیچ ارتباطی با طب ایرانی ندارد و به اشتباه با این عناوین از سوی برخی از افراد و گروه‌ها در جامعه ترویج شده و خانواده‌ها و مادران باردار را به سمت تصمیمات و انتخاب‌های نادرست سوق می‌دهد.

وی افزود: از سایر عللی که در انتخاب زایمان در منزل نقش کم‌رنگ‌تر، اما قابل ذکری دارد، موضوع هزینه‌های مراکز درمانی برای اتباع فاقد کارت اقامت است که گاها منجر به انتخاب زایمان در منزل در این افراد می‌شود. در جمعیت ایرانی، هزینه‌ها عامل تعیین‌کننده‌ای نیست؛ چراکه زایمان طبیعی در بیمارستان‌های دولتی برای ایرانیان رایگان است، اما این مسئله برای اتباع فاقد کارت اقامت در کنار مسایل فرهنگی که موجب نداشتن تمایل اتباع به زایمان به شیوه سزارین است، آن‌ها را به سمت زایمان در منزل سوق می‌دهد. هر چند که درصد قابل توجهی از زایمان‌های اتباع در بیمارستان‌ها و با برخورداری از امکانات مشابه ایرانیان رخ می‌دهد.

رئیس گروه سلامت مادران حوزه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با اشاره به روند آمار زایمان در منزل در استان اصفهان گفت: سال‌ها میزان زایمان در منزل در استان اصفهان که جزء استان‌های برخوردار محسوب می‌شود، حدود دو تا سه دهم درصد بود؛ یعنی کمتر از نیم درصد زایمان‌ها در منزل انجام می‌شد، اما در سال‌های اخیر این آمار روند صعودی پیدا کرده است. براساس داده‌های سامانه سیب، در ۹ ماهه نخست ۱۴۰۳،۷۶/۰درصد زایمان‌ها در منزل انجام شده که از این میزان ۶/۷ درصد مربوط به جمعیت ایرانی و ۴/۹۲ درصد مربوط به جمعیت غیرایرانی بوده است بدین ترتیب میزان زایمان در منزل نسبت به سال‌های قبل، رشد چند برابری را نشان می‌دهد.

رحیمی افزود: در ۹ ماهه نخست ۱۴۰۴، آمار کلی زایمان در منزل کاهش یافته که یکی از دلایل آن، کاهش کلی تعداد زایمان‌ها در این سال بوده که این موضوع خود یک زنگ خطر جدی است، چون با وجود تأکیدهای موجود روی فرزندآوری، آمار کلی موالید در استان اصفهان نسبت به سال‌های قبل کاهش یافته است. در نه‌ماهه اول ۱۴۰۴ از مجموع زایمان‌های ثبت شده، ۵۷/۰ درصد مربوط به زایمان در منزل بوده که از این تعداد، (۳۵/۱۴ درصد) مربوط به جمعیت ایرانی و (۶۴/۸۵ درصد) مربوط به جمعیت غیرایرانی بوده است؛ یعنی در حالی‌که آمار کلی زایمان در منزل کمی کاهش یافته، اما در جمعیت ایرانی با رشد قابل توجهی مواجه شده‌ایم.

رئیس گروه سلامت مادران حوزه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اضافه کرد: متأسفانه در استان اصفهان مواردی مشاهده شده که افرادی، حتی درمانگرانی که به دلیل تخلفات، پروانه اشتغال به کار آن‌ها باطل شده، به‌صورت غیرقانونی اقدام به انجام زایمان در منزل می‌کنند. این مسئله بسیار خطرناک است، چراکه زایمان فرایندی کاملاً قابل پیش‌بینی نیست و در هر مرحله ممکن است شرایطی پیش آید که نیاز به اقدامات فوری و تخصصی داشته باشد. مادری که زایمان در منزل را انتخاب می‌کند، عملاً خود را از دسترسی به این امکانات حیاتی محروم می‌سازد.

رحیمی خاطرنشان کرد: حتی در کشورهایی که زایمان در منزل به‌صورت استاندارد انجام می‌شود، پیش از زایمان، شرایط منزل توسط ماما به‌عنوان عامل زایمان بررسی و تأیید و از همه مهم‌تر، وضعیت مادر و جنین به‌دقت ارزیابی می‌شود. وجود هرگونه عامل خطر، مانند سابقه سزارین قبلی، زایمان زودرس قبل از هفته ۳۷، زایمان دیررس بعد از هفته ۴۱، بارداری چندقلویی، ابتلای مادر به بیماری‌های خاص یا جایگاه نامناسب جفت، همگی از مواردی هستند که زایمان در منزل را کاملاً منتفی می‌کنند.

وی اظهار کرد: در کشورهای پیشرفته، تیم زایمان در منزل به‌صورت مستمر با یک مرکز زایمانی مجهز در ارتباط است و در صورت بروز هرگونه مشکل، انتقال فوری مادر به بیمارستان از طریق آمبولانس انجام می‌شود، اما آنچه امروز با عنوان زایمان در منزل در کشور ما انجام می‌شود، خارج از این چارچوب‌هاست و می‌تواند به‌شدت برای مادر و نوزاد مخاطره‌آمیز باشد.

رئیس گروه سلامت مادران حوزه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان تأکید کرد: زایمان‌های خانگی فعلی باید به‌عنوان یک زنگ خطر جدی تلقی شوند. لازم است از یک سو اطلاع‌رسانی گسترده و دقیق به خانواده‌ها انجام شود و از سوی دیگر، شرایط بیمارستان‌ها و روند ارائه خدمات زایمانی بررسی شود تا مشخص شود چه مواردی باعث این انتخاب از سوی خانواده‌ها شده‌ است.

رحیمی در پاسخ به این پرسش که در میان دلایل مطرح‌شده، مهم‌ترین عامل گرایش ایرانی‌ها به زایمان در منزل چیست؟ توضیح داد: در حقیقت برای پاسخ دقیق به این سؤال نیازمند انجام پژوهش‌ها و بررسی‌های عمیق‌تر هستیم. آنچه در مراجعات اخیر و بررسی‌های میدانی بیشتر به چشم می‌خورد، تأثیر آموزش‌ها و باورهای ناصحیح با عنوان طب سنتی یا آموزه‌های غیرآکادمیک است. اغلب این خانواده‌ها در قالب گروه‌های مردمی خاص مراجعه می‌کنند. در موارد متعددی شاهد بودیم که این افراد از خانواده‌هایی با حساسیت‌های خاص فرهنگی و اعتقادی هستند و به دلیل نداشتن آگاهی و برداشت‌های غلط تمایل ندارند زایمان در محیط بیمارستان انجام شود.

رحیمی در ادامه درباره وضعیت واکسیناسیون و مراقبت‌های بعد از تولد نوزادان متولدشده در منزل گفت: متأسفانه ما با پدیده‌ای به نام «واکسن‌گریزی» هم در برخی از این افراد مواجه هستیم؛ سال‌ها برای دستیابی به پوشش بالای واکسیناسیون در کشور برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و تلاش شده و این دستاورد به‌راحتی به دست نیامده است، اما متأسفانه بعضا خانواده‌هایی که زایمان در منزل را انتخاب می‌کنند، در ادامه نیز همکاری مناسبی برای دریافت خدمات لازم برای تامین سلامت مادر و نوزاد را ندارند. در بسیاری از این موارد این افراد با تأخیر مراجعه می‌کنند و حتی اولین نقطه شناسایی آن‌ها زمانی است که برای دریافت شناسنامه نوزاد به ثبت احوال مراجعه می‌کنند و از آنجا به سیستم بهداشت ارجاع داده می‌شوند. در نتیجه زمان طلایی برای دریافت خدمات ضروری نظیر واکسیناسیون بدو تولد و تست بررسی کم کاری تیرویید نوزادی همچنین مراقبت های پس از زایمان در مادر را از دست می دهند

رئیس گروه سلامت مادران دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با اشاره به انواع زایمان‌های خارج از بیمارستان توضیح داد: زایمان‌های خارج از بیمارستان می‌تواند در منزل، در بین راه و مسیر انتقال مادر به بیمارستان و یا در واحدهای تسهیلات زایمانی انجام شود. واحدهای تسهیلات زایمانی زایشگاه‌های تحت پوشش حوزه بهداشت هستند که معمولاً در مناطق صعب‌العبور یا دورافتاده و به منظور دسترسی مادران ساکن این مناطق به امکانات اولیه زایمانی ایجاد شده‌اند. اگرچه ما توصیه می‌کنیم که کلیه مادران باید در مراکز مجهز زایمان کنند، اما در موارد اورژانسی ممکن است زایمان‌های قریب‌الوقوع در واحدهای تسهیلات زایمانی انجام شود تا مادر به فرد آموزش‌دیده، امکانات اولیه و آمبولانس دسترسی داشته باشد. این زایمان‌ها هر چند خارج از بیمارستان محسوب می‌شوند، اما براساس دستورعمل های وزارت بهداشت و توسط ماماهای دوره دیده انجام می‌شوند و مورد تأیید هستند.

رحیمی افزود: در صورت انجام زایمان در واحدهای تسهیلات زایمانی یا زایشگاه‌ها، خوشبختانه با راه‌اندازی سامانه‌های برخط، صدور گواهی ولادت به‌صورت الکترونیکی انجام می‌شود و دیگر به فرم‌های کاغذی نیازی نیست. گواهی ولادت از طریق سامانه ملی باروری سالم توسط عامل زایمان صادر و به ثبت احوال متصل و یک کد رهگیری برای پدر ارسال می‌شود که با آن می‌تواند برای دریافت شناسنامه نوزاد اقدام کند، اما در زایمان‌هایی که در منزل انجام می‌شود، این روند قابل اجرا نبوده و بخشی از مشکلات زایمان در منزل را شامل می شود. خوشبختانه ثبت احوال فرایندهای دقیقی برای صدور شناسنامه در این موارد دارد و خانواده ها در این موارد باید مستندات و شواهد لازم برای تایید انجام زایمان نوزاد در منزل را ارایه دهند که گاها چالش‌برانگیز است و در صورت نیاز، مادر به حوزه بهداشت ارجاع داده می‌شود تا وجود سوابق بارداری و مراقبت‌های دوران بارداری ایشان بررسی شود. بنابراین مادرانی که علاوه بر زایمان در منزل فاقد هرگونه سوابق مراقبت‌های دوران بارداری هستند، فرایندهای طولانی‌تری را برای اثبات انجام زایمان بایستی طی کنند.

رئیس گروه سلامت مادران دانشگاه علوم پزشکی اصفهان خاطرنشان کرد: به منظور پیشگیری از انجام زایمان در منزل در حال برگزاری جلسات مشترک با نهادهای ذی‌ربط هستیم تا بتوانیم به یک سازوکار قانونی و اجرایی مناسب برسیم، البته صرفاً وضع قوانین قهری نمی‌تواند مشکل را حل کند و لازم است به ریشه‌های فرهنگی و علل اصلی این پدیده نیز توجه شود. اطلاع‌رسانی عمومی یکی از اقدامات مهم ماست. به‌عنوان مثال، اسامی ماماها یا پزشکانی که به هر دلیل پروانه فعالیت آن‌ها ابطال می‌شود، به حوزه‌های مرتبط با مادران باردار اطلاع‌رسانی می‌شود تا خانواده‌ها بدانند این افراد دیگر مجاز به ارائه خدمات نیستند. وزارت بهداشت نیز با راه‌اندازی سامانه‌های مختلف تلاش کرده زایمان‌ها به‌صورت دقیق رصد شود. الکترونیکی و برخط شدن گواهی ولادت با همین هدف انجام شده تا آمارها دقیق، قابل پیگیری و قابل مداخله باشد و هرگونه مشکل در کوتاه‌ترین زمان شناسایی شود.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا زایمان در منزل منجر به بروز عوارض یا مشکلات جدی شده است یا خیر؟ گفت در چند سال اخیر مرگ مادر ناشی از زایمان در منزل در استان اصفهان نداشته‌ایم، اما در کشور مواردی از مرگ و میر مادران باردار متعاقب زایمان در منزل گزارش شده است. باید تأکید کنم که مسئله فقط مرگ مادر نیست، متأسفانه مواردی از مرگ‌ومیر نوزادی و عوارض مادری و نوزادی مرتبط با زایمان در منزل گزارش شده که حایز اهمیت است. توجه داشته باشیم که این عوارض می تواند دیررس بوده، اما تا پایان عمر مادر یا نوزاد را درگیر ‌نموده و هزینه‌های درمانی زیادی را به خانواده‌ها تحمیل کند. توصیه ما مراجعه تمام خانم‌های خواهان فرزند و همسرانشان به نزدیک‌ترین واحد بهداشتی محل سکونت برای دریافت مشاوره و مراقبت‌های پیش از بارداری است تا با آگاهی و دانش کافی قدم در مسیر زیبا و پرمهر فرزندآوری بردارند.

منبع : ایسنا