آرامشی که دود می‌شود؛ روایت علمی یک حس آشنا

گاهی آرامش، ساده و بی‌ادعا از راه می‌رسد؛ ایستاده در تراس خانه یا  گوشه‌ای در شهر، نگاه‌ دوخته به چراغ‌ها و آسمان، موسیقی‌ که آرام در گوش می‌پیچد و دودی که آهسته در هوا گم می‌شود. برای بسیاری، این تصویر آشناست؛ تصویری که در آن یک نخ سیگار یا قلیان، نه یک عادت خطرناک، بلکه همراهی کوتاه برای «آرام شدن» تلقی می‌شود. آرامشی که واقعی به نظر می‌رسد و انکارشدنی نیست.

اما پشت این قاب آرام و شخصی، واقعیتی گسترده‌تر جریان دارد. مصرف مواد دخانی در جامعه، آرام و بی‌وقفه در حال افزایش است؛ روندی که فراتر از پیامدهای اجتماعی و اقتصادی، سلامت نسل جوان و نیروی کار کشور را هدف گرفته است.

با وجود آگاهی عمومی از آسیب‌های سیگار و قلیان برای قلب، ریه و سلامت عمومی، یک پرسش همچنان پابرجاست؛ پرسشی که در ذهن بسیاری از مصرف‌کنندگان تکرار می‌شود؛ آیا سیگار واقعاً آرامش می‌دهد؟ آیا این حس رهایی و سبکی، کاهش واقعی استرس است یا تنها مکثی کوتاه در میان هیاهوی روزمره؟

برای یافتن پاسخ این پرسش، باید از قاب احساسات شخصی عبور کرد و به مغز رفت؛ جایی که علم می‌تواند توضیح دهد این آرامش از کجا می‌آید و چرا به این سرعت از دست می‌رود. در همین راستا، دکتر محمدهادی فرحزادی در گفت‌وگو با ایسنا، با تشریح اثرات عصبی و فیزیولوژیک سیگار و قلیان، گفت: سیگار و قلیان از نظر عصبی و فیزیولوژیک اثر آرام‌بخش واقعی ایجاد نمی‌کنند؛ آن‌چه بسیاری از مصرف‌کنندگان تجربه می‌کنند، بیشتر ناشی از تأثیر نیکوتین بر سیستم پاداش و وابستگی مغز است تا کاهش واقعی استرس یا تنش‌های روانی.

«آرامش» حاصل از سیگار و قلیان، نه یک آرامش واقعی، بلکه محصول یک چرخه وابستگی عصبی است؛ چرخه‌ای که با ترشح کوتاه‌مدت دوپامین آغاز می‌شود و با افت آن، اضطراب و بی‌قراری بیشتری را به فرد بازمی‌گرداند.وی افزود: نیکوتین با اتصال به گیرنده‌های استیل‌کولین نیکوتینی (nAChRs) در مغز، باعث آزادسازی انتقال‌ دهنده‌های عصبی از جمله دوپامین می‌شود؛ دوپامین نقشی کلیدی در احساس لذت و پاداش دارد و آزادسازی سریع آن، حس موقتی «لذت یا کاهش اضطراب» را ایجاد می‌کند.

این پژوهشگر سلامت روانی اجتماعی ادامه داد: این احساس غالباً کوتاه‌مدت است و حتی تا حد زیادی ناشی از رفع علائم کمبود نیکوتین در بدن (Withdrawal) محسوب می‌شود. در نبود نیکوتین، فرد دچار بی‌قراری و افزایش استرس می‌شود و با مصرف دوباره سیگار یا قلیان، این احساس به‌طور موقتی تسکین می‌یابد؛ اما در واقع استرس واقعی کاهش پیدا نمی‌کند و مصرف مداوم، در بلندمدت فرد را استرس‌زاتر می‌کند.

فرحزادی با جمع‌بندی این بخش تصریح کرد: احساس آرامش ناشی از مصرف نیکوتین، بیشتر یک اثر کوتاه‌مدت و وابسته به چرخه اعتیاد است تا یک اثر آرام‌بخشی واقعی.

نقش سیستم پاداش مغزی در وابستگی به نیکوتین

قائم مقام دانشگاه علوم پزشکی یزد با اشاره به مکانیسم‌های عصبی این وابستگی گفت: نیکوتین به‌سرعت از طریق ریه‌ها وارد خون و سپس مغز می‌شود و باعث ترشح دوپامین در نواحی‌ای مانند «هسته آکومبنس» می‌شود؛ ناحیه‌ای که نقش مهمی در احساس لذت و پاداش دارد.

وی ادامه داد: نیکوتین به‌ویژه گیرنده‌های nAChRs از نوع α4β2 را فعال می‌کند که این امر موجب افزایش فعالیت نورون‌های دوپامینرژیک و آزادسازی نوروترانسمیترهایی مانند دوپامین و نوراپی‌نفرین می‌شود.

مدیرمرکز تحقیقات اعتیاد و علوم رفتاری گفت: نیکوتین همچنین موجب افزایش ترشح آدرنالین می‌شود که باعث بالا رفتن ضربان قلب و فشار خون و تحریک سیستم عصبی مرکزی است؛ حالتی که ممکن است به‌اشتباه به‌صورت ذهنی به‌عنوان «آرامش» تعبیر شود.

مدت اثر و چرخه وابستگی

فرحزادی در ادامه با اشاره به مدت‌زمان اثر نیکوتین گفت: حس رضایت یا آرامش ناشی از نیکوتین بسیار کوتاه‌مدت است و معمولاً از چند دقیقه تا کمتر از دو ساعت دوام دارد. پس از آن، سطح نیکوتین در بدن به‌سرعت کاهش می‌یابد و نیاز مجدد به مصرف ایجاد می‌شود.

شاید وقت آن رسیده باشد که این «آرامش دودآلود» را دوباره تعریف کنیم؛ آرامشی که نه از نیکوتین، بلکه از انتخاب‌های آگاهانه‌تر، سبک زندگی سالم‌تر و مواجهه درست‌تر با استرس‌های روزمره به دست می‌آید.وی تأکید کرد: پس از افت دوپامین، فرد ممکن است به‌طور واقعی دچار اضطراب، بی‌قراری و کاهش انرژی شود؛ حالتی که اغلب به‌عنوان «استرس» تجربه می‌شود. مصرف دوباره سیگار یا قلیان در این شرایط، تنها علائم ترک را به‌طور موقتی بهبود می‌دهد، نه اینکه آرامش واقعی ایجاد کند.

عوارض کوتاه‌مدت و بلندمدت مصرف سیگار و قلیان؛ از قلب تا سرطان

این متخصص علوم اعصاب با اشاره به پیامدهای جسمی مصرف نیکوتین گفت: در کوتاه‌مدت، مصرف سیگار و قلیان باعث افزایش ضربان قلب، بالا رفتن فشار خون و تحریک سیستم عصبی سمپاتیک می‌شود.

وی افزود: افزایش سطح کربن‌ مونواکسید خون به‌ویژه در مصرف قلیان توانایی خون برای حمل اکسیژن را کاهش می‌دهد و تحریک مخاط تنفسی، سرفه و کاهش ظرفیت ریه‌ها از دیگر عوارض شایع است.

فرحزادی درباره پیامدهای بلندمدت هشدار داد: مصرف مداوم سیگار و قلیان خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی از جمله سکته، حمله قلبی و آترواسکلروز را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.

وی در پایان تاکید کرد: سرطان ریه، دهان، حنجره و سایر نواحی در اثر تماس طولانی‌مدت با مواد سرطان‌زا، بیماری‌های ریوی مزمن مانند COPD و امفیزم، و همچنین وابستگی شدید به نیکوتین از دیگر پیامدهای جدی این مصرف هستند.

به گزارش ایسنا؛ آنچه از مجموع شواهد علمی و توضیحات متخصصان برمی‌آید، این است که «آرامش» حاصل از سیگار و قلیان، نه یک آرامش واقعی، بلکه محصول یک چرخه وابستگی عصبی است؛ چرخه‌ای که با ترشح کوتاه‌مدت دوپامین آغاز می‌شود و با افت آن، اضطراب و بی‌قراری بیشتری را به فرد بازمی‌گرداند. مصرف‌کننده، برای رهایی از این حال ناخوشایند، دوباره به دخانیات پناه می‌برد و این چرخه بارها تکرار می‌شود.

در این میان، باورهایی مانند کم‌خطر بودن قلیان یا نقش آرام‌بخش سیگار، بیش از آنکه ریشه در واقعیت داشته باشند، حاصل تجربه‌ای موقتی و تفسیر نادرست بدن از تحریک سیستم عصبی هستند؛ تجربه‌ای که در بلندمدت، سلامت جسم و روان را با تهدیدی جدی مواجه می‌کند.

شاید وقت آن رسیده باشد که این «آرامش دودآلود» را دوباره تعریف کنیم؛ آرامشی که نه از نیکوتین، بلکه از انتخاب‌های آگاهانه‌تر، سبک زندگی سالم‌تر و مواجهه درست‌تر با استرس‌های روزمره به دست می‌آید.

منبع : ایسنا