سینما در تصویر کردن منطقه جنوب کشور ضعیف‌تر عمل کرده است

به گزارش ایسنا به نقل از روابط عمومی خانه سینما، برنامه نمایش و جلسه نقد و بررسی فیلم «سامی» با حضور حبیب باوی ساجد، کارگردان، پرویز جاهد، منتقد و پژوهشگر سینما و مهدی نادری، فیلمساز به میزبانی خانه سینما برگزار شد. در ابتدای این نشست، سپیده حیدرآبادی مدیر روابط عمومی خانه سینما با اشاره به غیبت کیانوش عیاری به دلیل کسالت از ارسال پیام ویدیویی توسط او خبر داد.

عیاری در این ویدئو در سخنانی درباره فیلم گفت: این فیلم درخشان است. هنر همیشه جاودان و تحت هر شرایطی جاری است. کارگردان فیلم بدون هیچ‌گونه خودنمایی در عرصه‌های کارگردانی، نگارش سناریو و فیلمبرداری، این اثر را مقابل دوربین برده است.

بازیگران ناشناخته، اجراهای درخشان

عیاری ادامه داد: ««سامی» وابسته به سینمایی است که من به آن علاقه‌مند هستم. اینگونه آثار بدون خودنمایی، تماشاگر را درگیر خود می‌کنند. در سه روز گذشته، دو بار این فیلم را تماشا کرده‌ام و در نوبت دوم از دیدن آن رضایت بیشتری داشتم. فیلمی که در هفتاد و پنج دقیقه ساخته شده، گویی تنها پنجاه دقیقه به نظر می‌رسد؛ این امر نشان می‌دهد اثر از ساختاری سنجیده و بسیار درست برخوردار است.

عیاری با اشاره به ویژگی‌های این اثر بیان کرد: در «سامی» هیچ پلان اضافی به چشم نمی‌خورد. یکی از ویژگی‌های مثبت فیلم، استفاده از زبان بومی است. با وجود اینکه بازیگر اصلی اثر چهره‌ای ناشناخته است، نقش خود را به درستی و همچون یک بازیگر باتجربه ایفا کرده است. این موضوع در شیوه نقش‌آفرینی سایر بازیگران نیز مشهود است. بازیگر نقش ابوزائد نیز ارائه‌ای بی‌کم و کاست داشته و من مشتاق همکاری با او هستم.

فیلمی درباره ملال، تنهایی و ترومای نسل‌ها

در ادامه این نشست پرویز جاهد، نویسنده، منتقد و پژوهشگر سینما نیز درباره فیلم گفت: سال‌هاست با حبیب باوی ساجد آشنا هستم و می‌دانم او دغدغه سینما دارد و در فیلم‌های خود نشانه‌هایی از نئورئالیسم ایتالیایی را بازنمایی کرده است.

جاهد افزود: سادگی فیلم، یکی از ویژگی‌های نئورئالیسم است؛ سبکی که پس از جنگ جهانی دوم در سینمای ایتالیا در روایت، شخصیت‌پردازی، فضاها و میزانسن‌ها مشهود بود. چزاره زاواتینی، فیلمساز و نظریه‌پرداز جنبش نئورئالیسم، معتقد بود این جنبش سینمایی در واقع به تصویر کشیدن زندگی کارگر خسته‌ای است که صبح به سر کار رفته و غروب به خانه بازمی‌گردد و اگر فیلمی بتواند این موضوع را با سادگی منتقل کند، موفق خواهد بود.

او ادامه داد: ساجد در این فیلم به سراغ موضوعی رفت که برای من تازگی داشت؛ مین‌هایی که از جنگ مانده و سرزمینی که پس از سی سال همچنان دارای افرادی معلق است، موضوع جالبی است. در چنین شرایطی، شخصیت‌ها تنها انتظار می‌کشند و این انتظار، تم اصلی فیلم را شکل می‌دهد. ملال، تنهایی، خستگی و انتظار در زندگی این افراد به خوبی تصویر شده است.

این منتقد با اشاره به تجربه زیسته خود از زندگی در جنوب کشور، تصریح کرد: زمان جنگ، من در آبادان حضور داشتم و سرباز بودم. پس از شکسته شدن محاصره آبادان و در شب حمله، می‌دانستیم که عراقی‌ها جلوی خاکریز خود را مین‌گذاری کرده بودند. وقتی حمله شروع شد، با مسیری پر از مین مواجه شدیم و تعدادی از دوستان من به شهادت رسیدند. یادآوری این تراژدی برای من بسیار دردناک است.

جاهد تاکید کرد: فیلم «سامی» نشان می‌دهد که ترومای جنگ پس از سی سال همچنان در فرد باقی می‌ماند و حتی کودکان در اثر این موضوع ناقص و معلول به دنیا می‌آیند. من از حبیب باوی ساجد برای تصویر کردن این فاجعه سپاسگزارم.

«سامی»؛ فیلمی بدون فریم اضافه

در ادامه، مهدی نادری، فیلمساز، گفت: دین ادا نشده بسیاری نسبت به حبیب باوی ساجد در خود احساس می‌کنم به همین دلیل خود را به این نمایش رساندم. این فیلم بارها قابل تماشا است.

نادری افزود: جنوب ایران به لحاظ اقتصادی و فرهنگی، فخر خاورمیانه است. مردم جنوب با تمام مشکلاتی که با آن مواجه هستند، همچنان با آغوش باز پذیرای مهمان هستند و درب خانه آن‌ها همیشه به روی مهمان باز است. هنگام تماشای این فیلم، بغض همراه من بود. من با منطقه جنوب آشنایی خوبی دارم و مسئله تاریخی زمانه کنونی به رودخانه‌ها، آیین‌ها و زبان ملت‌های کهن در گسل‌های تمدنی بازمی‌گردد.

وی ادامه داد: فیلم‌های بسیاری درباره جنگ ساخته شده است، اما به عقیده من «سامی» با همه آن‌ها متفاوت است. این فیلم شرافتمندانه به واقعیت‌هایی اشاره دارد که از آن‌ها بی‌خبر بودیم. سالی که در جشنواره اجتماعی آبادان با حبیب باوی ساجد آشنا شدم، به منطقه عملیاتی جنگی در خرمشهر سر زدیم و با ویرانه‌ای مواجه شدیم.

نادری بیان کرد: به عقیده من، «سامی» تجسم یک فعالیت ادبی نیز به شمار می‌رود. زبان زیبای عربی در این فیلم از شمایل زیبایی برخوردار است و مشخص است فیلمساز با دقت قابل توجهی جملات را در کنار یکدیگر قرار داده و در ادامه، برگردانی تصویری از آن ارائه کرده است.

نادری با تاکید بر بعد شاعرانه فیلم خاطرنشان کرد: فیلمساز خود به عنوان فردی جنوبی، از میان مشکلات بسیار به بیانی شاعرانه دست پیدا کرده و با ذهنیت عاقلانه یک فیلمساز، اثری تولید کرده که حتی یک فریم اضافه در آن وجود ندارد.

وی ادامه داد: فیلم «سامی» حاوی زمینه‌های نشانه‌شناسانه است که به صورتی گویا ارائه شده‌اند.

روایت انتخاب زبان بومی در «سامی»

سپس سپیده حیدرآبادی دبیر جلسه، سوالی درباره انتخاب زبان عربی، اسامی شخصیت‌ها و موضوع وقایع‌نگاری هم‌زمان با ساخت فیلم پرسید که به صورت کتاب درآمده است و حبیب باوی ساجد، کارگردان فیلم  گفت: از اینکه پس از هفت سال فیلم  در چنین جمعی به نمایش درآمده است بسیار خوشحالم. انجمن صنفی سینمای مستند در اکران این فیلم بسیار من را همراهی کردند که از آن‌ها سپاسگزارم.

وی درباره انتخاب زبان عربی در فیلم توضیح داد: با توجه به جغرافیای محل رخداد فیلم، انتخاب این زبان بدیهی‌ترین امر ممکن بود. برای باورپذیری اثر، باید زبان برآمده از هر اقلیم و جغرافیا مورد تاکید فیلمساز قرار گرفته و به آن‌ توجه شود. در جنوب کشور، فیلم‌های متعددی با محوریت کاراکترهای عرب ساخته شده است که در واقع به فارسی با لهجه صحبت می‌کنند و این موضوع با واقعیت رئالیستی مطابقت ندارد.

باوی ساجد درباره کتاب «سینمای بی‌چیز» گفت: زمانی که مشغول ساخت فیلم «سامی» بودم با دشواری‌هایی مواجه شدم که آن را در کتاب مطرح کردم. علی‌رغم سختی‌های کار و فعالیت به صورت دوشیفته، خود را متعهد کرده بودم که روزانه گزارشی در خصوص هر روز از مراحل فیلمبرداری به نگارش درآورم. در نتیجه مجموعه نوشتارهایی آماده شد که فکر کردم می‌تواند به فیلمسازان جوان که سال‌ها با درهای بسته مواجه بوده‌اند، کمک کند.

کارگردان «سامی» با اشاره به اهمیت به تصویر کشیده شدن دغدغه‌های شخصی توسط فیلمسازان جوان گفت: به عقیده من، جوان‌ها نباید برای ساخت فیلم خود در پی حضور بر فرش قرمز و همکاری با ستارگان سینما باشند. تلاش کردم با نگارش کتاب «سینمای بی‌چیز» بر این امر تأکید کنم. آقای تهامی‌نژاد نیز در نقد خود بر این کتاب، به درستی به واکاوی سینمای بی‌چیز پرداخته‌اند.

وی ادامه داد: اگر فردی دغدغه ساخت فیلم دارد، باید تمام توجه خود را تنها معطوف به ساخت فیلم کند و به همکاری با ستارگان سینما توجه نکند. ایده این فیلم نخستین بار در سال ۱۳۹۳ به ذهن من خطور کرد. در ابتدا قرار بود «سامی» یک فیلم مستند بلند باشد اما زمانی که ایده به خوبی در اعماق ذهنم شکل گرفت، به این نتیجه رسیدم که باید در قالب فیلمی داستانی ساخته شود.

باوی ساجد بیان کرد: متأسفانه در سال‌های اخیر داشته‌های طلایی سینمای مستند قربانی درام شده و به همین دلیل فیلم‌های مستند قابل باور نیستند. بنابراین تصمیم گرفتم پس از چهار سال و در سال ۱۳۹۷ این فیلم را به صورت داستانی کارگردانی کنم.

باوی ساجد در خصوص خصلت‌های فرهنگی جنوب کشور نیز گفت: خطه جنوب گویی روحی تنیده شده در فرهنگی هزارتو است و نمی‌توان آن را تنها در یک فیلم به تصویر کشید. تلاش کردم در «سامی» به بخشی از این موارد در فرهنگ جنوب نور بتابانم و از جمله در شیوه نامگذاری‌ها به این موضوع توجه داشتم. فیلم‌هایی از جمله «ناخدا خورشید»، «آنسوی آتش» و «دونده» که در خطه جنوب مقابل دوربین رفته‌اند، برای من اهمیت زیادی دارند و به همین دلیل چندین بار به تماشای آن‌ها نشسته‌ام.

باوی ساجد بر نقش کیانوش عیاری در تولید این اثر تاکید کرد و بیان داشت: آقای عیاری از مرحله پیش‌تولید مشاوره‌های بسیاری به من ارائه دادند و حتی باعث تغییر نام فیلم شدند و از ایشان بسیار ممنونم.

جنوب ایران خودش لوکیشن سینمایی است

در ادامه، پرویز جاهد در پاسخ به سوالی درباره اهمیت ارزش و اعتبار خطه جنوب در سینمای ایران گفت: جنوب ایران به معنای واقعی کلمه یک لوکیشن سینمایی است و انگار دوربین در هر نقطه‌ای گذاشته شود، باز هم با سینما مواجه هستیم. زمانی که با تصویر لوله‌های نفت مواجه شدم، به یاد کتاب «زمین سوخته» احمد محمود افتادم. به عقیده من، فیلم «سامی» دارای تصویرسازی مناسبی بوده و از نظر بصری بسیار غنی است.

اهمیت تصویر جنوب ایران در فیلم «سامی»

پرویز جاهد در ادامه گفت: فیلم به سمت و سوی جریانی در سینما حرکت می‌کند که نماینده آن در ایران سهراب شهید ثالث بود؛ آثاری دارای قاب‌های گسترده که شخصیت‌ها در آن بدون کنش خاصی حرکت می‌کردند. در «سامی»، شخصیت اصلی فردی نظاره‌گر است و شاهد کنش خاصی از سوی او نیستیم. این نوع سینما در ذات خود نمی‌تواند حاوی کنش‌مندی باشد، زیرا کاراکترها اسیر وضعیتی تحمیلی هستند و انگار تقدیر آن‌ها به همین صورت رقم خورده است.

وی با بیان اینکه سینمای ایران آنطور که باید از داشته های بصری و روایی جنوب کشور به درستی استفاده نکرده است، افزود: متأسفانه سینمای ایران بسیار کم از ویژگی‌های جنوب کشور استفاده کرده و در این زمینه فقیر است. داستان‌های بسیاری از فیلم‌های فارسی در جنوب می‌گذشت و با وجود اینکه خصلت‌های زیبایی‌شناسانه نداشتند، جغرافیا و فضای این خطه را بازتاب می‌دادند. زنده‌یاد ناصر تقوایی معتقد بود حتی فیلم داستانی ضعیف نیز می‌تواند بخشی از زندگی واقعی افراد را بازتاب دهد.

جاهد ادامه داد: جنوب ایران از نظر هنری و ادبی نیز بسیار غنی است و تعداد زیادی از نویسندگان ایرانی متعلق به این خطه هستند.

این منتقد تصریح کرد: سینما نسبت به ادبیات در تصویر کردن منطقه جنوب ایران ضعیف‌تر عمل کرده است، زیرا عمده فیلم‌ها در تهران و فضاهای آپارتمانی ساخته می‌شوند. البته ساخت فیلم در جنوب کشور هزینه‌های زیادی به همراه دارد و به همین دلیل تهیه‌کننده‌ها ترجیح می‌دهند در تهران به فعالیت خود ادامه دهند.

وی افزود: ویژگی‌های سینمای نئورئالیسم ایتالیا شامل وابستگی به لوکیشن واقعی، استفاده از نابازیگر و اجتناب از امکانات عجیب و غریب سینمایی بود. آن‌ها بسیار ساده فیلم‌های خود را می‌ساختند. به نظرم این رویکرد در فیلم «سامی» نیز مشهود است و می‌تواند سرمشقی برای فیلمسازان جوان‌تر باشد که به دنبال دریافت هزینه‌های زیاد هستند. با امکانات محدود نیز می‌توان قصه‌هایی درباره درد، رنج و سرزمین تولید کرد.

پرویز جاهد در بخش دیگری از صحبت‌های خود گفت: موضوعی که فیلم به آن می‌پردازد بسیار مهم است و دست روی موضوعی گذاشته است که تا به حال در سینمای ایران مطرح نشده بود و به همین دلیل، پرداختن به «سامی» اهمیت دارد.

وی ادامه داد: من درباره موج نوی سینمای ایران فعالیت‌های زیادی انجام داده‌ام و به عقیده من، فیلم «گاو» یکی از درخشان‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران است. اما دوستانی هستند که روی موارد منفی این فیلم دست می‌گذارند و این موضوع اهمیت اثر را زیر سؤال نمی‌برد. این فیلم‌ها متکی به برداشت‌های بلند هستند و استراتژی آن‌ها در ارتباط با مونتاژ تعریف نمی‌شود. هر سینما دارای جنس خاص خود است و نقد هر اثر باید مرتبط با معیارهای آن گونه از سینما صورت گیرد.

جاهد افزود: به عقیده من، «سامی» فیلمی بی‌ادعا است و اثری که به دلیل تجسم درد و هم‌دردی انسانی با سوژه، اثر بسیار زیبایی محسوب می‌شود.

در ادامه مهدی نادری گفت: به عقیده من، «سامی» در سبک و ژانر خود از جمله بی‌نقص‌ترین آثار محسوب می‌شود. به تمام فیلم‌های بزرگ تاریخ سینما می‌توان ایرادهایی وارد دانست، اما «سامی» دارای تخیلی نزدیک‌تر به انسان عادی است تا فیلمی که صرفاً برای سرگرمی ساخته شده باشد. عباس کیارستمی در سخنرانی خود در دانشگاه تورنتو درباره فیلم‌های «خواب‌آور» گفت و به این موضوع اشاره داشت که وقتی اثری در دنیای پراضطراب، تماشاگر خود را به حالتی خلسه‌وار فرو ببرد، دستاوردی مثبت را کسب کرده است.

در پایان نشست حبیب باوی ساجد نیز در پاسخ به پرسش حیدرآبادی درباره نقدهای نوشته شده بر فیلم در جهان عرب بیان داشت: برای من جالب است که عمده این نقدها مرتبط با موضوعی بود که قدرت‌های جهانی منکر وجود آن هستند. امیدوارم این فیلم بتواند بر بخش‌های نادیده موضوع‌ مورد اشاره نوری بتاباند.

در این نشست افرادی همچون امیر اسفندیاری، میثم شاه بابایی، حمیدزگرنژاد، حمید جعفری، امیر فرض اللهی، بابک بهداد، حسین نژاد،  حسن رضایی، علیرضا عطار، مهدی اسدی، نصرت کریمی، مهدی نادری، ناصر غلامرضایی، حمیدرضا مدقق، پرویزجاهد، علی رستمی، رضاغبیشاوی، سنانیسی، سیدمحمد ال‌مهدی، مستانه رجبی، علی مغازه ای، فائزه سودانی، نوید تقوی، فرشاد شهلایی، طیبه نیک آزاد،عبدالرضا منجزی، محمدرضا مرزوفی، بابک اعطا حضور داشتند.

 منبع : ایسنا