پلدختر و معمولان؛ از اَبرسازه‌های باستانی تا گذرگاه تاریخ/ مدیرکل میراث‌فرهنگی لرستان: پرونده ثبت جهانی پل‌های تاریخی ایران در مسیر یونسکو

به گزارش خبرنگار ایلنا، شهرستان پلدختر در جنوب استان لرستان و در مرز دو استان گرمسیری ایلام و خوزستان قرار دارد. این شهرستان پهناور و کوهستانی، به‌واسطه عبور سه رودخانه بزرگ اشکان، سیمره و زال، جایگاهی ویژه در جغرافیای طبیعی و تاریخی منطقه دارد. این رودخانه‌ها سرشاخه‌های اصلی رودخانه کرخه محسوب می‌شوند و تمامی آبی که در نهایت پشت سد کرخه جمع می‌شود، از محدوده پلدختر عبور می‌کند.

عطا حسن‌پور، باستان شناس و مدیرکل میراث فرهنگی استان لرستان به ایلنا می‌گوید: همین ویژگی سبب شده است که پلدختر از نظر منابع آبی در مضیقه نباشد و در طول تاریخ نیز بستر شکل‌گیری سکونت‌گاه‌ها، مسیرهای ارتباطی و سازه‌های عظیم مهندسی آب در منطقه باشد. 

او تأکید می‌کند که اقلیم گرمسیری پلدختر در کنار این شرایط طبیعی، نقش مهمی در تداوم زیست و تمدن بشری در این ناحیه ایفا کرده است.

سرزمین پل‌های تاریخی ایران

پلدختر از منظر باستان‌شناسی با عنوان «سرزمین پل‌های تاریخی ایران» شناخته می‌شود. بزرگ‌ترین و شاخص‌ترین پل‌های تاریخی کشور در این شهرستان قرار دارند؛ از پل «گاومیشان» گرفته تا پل تاریخی «پلدختر» که نام باستانی شهرستان نیز از همین پل گرفته شده است. پل «کلهرت» معمولان، هشت پل تاریخی بر روی رودخانه «زال» و پل «آخور رخش» که یکی از قدیمی‌ترین پل‌های ایران و متعلق به دوره هخامنشیان است، دیگر نمونه‌های شاخص این مجموعه کم‌نظیر هستند.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان لرستان در این‌باره می‌گوید: «از دوره هخامنشیان تا اشکانیان، ساسانیان و سپس دوره اسلامی، سیر تحول پل‌سازی را می‌توان به‌صورت زنده و عینی در شهرستان پلدختر مشاهده کرد.» 

به اعتقاد او، این تداوم تاریخی نشان‌دهنده جایگاه راهبردی پلدختر در شبکه ارتباطی ایران باستان است.

پرونده ثبت جهانی پل‌های تاریخی ایران هم‌اکنون در حال تدوین است و به گفته عطا حسن‌پور، مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، پیش‌بینی می‌شود طی دو سال آینده این پرونده برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو تکمیل شود. این مجموعه در حال حاضر در فهرست موقت یونسکو قرار دارد.

در کنار موضوع ثبت جهانی، مسئله مرمت و نگهداری این پل‌ها نیز یکی از دغدغه‌های اصلی میراث فرهنگی استان است. حسن‌پور با اشاره به محدودیت اعتبارات استانی می‌گوید: «مرمت پل‌های تاریخی هر سال از محل اعتبارات استان انجام می‌شود، اما این اعتبارات پایدار نیست و یک سال هست و یک سال نیست.» 

او تأکید کرد: اختصاص یک ردیف بودجه ملی دائمی، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت برای مرمت و احیای پل های تاریخی به عنوان اَبَرسازه‌ها را فراهم خواهد کرد؛ سازه‌هایی که در سطح جهانی به‌عنوان بزرگ‌ترین آب‌بناهای تاریخی شناخته می‌شوند.

غار کلماکره؛ گنجینه‌ای که تاریخ را بازنویسی کرد

در میان آثار شاخص پلدختر، غار «کلماکره» اما جایگاه ویژه دارد؛ گنجینه‌ای که به‌عنوان ششمین گنجینه بزرگ جهان شناخته می‌شود. این گنجینه در سال ۱۳۶۸ به‌طور گسترده غارت شد، اما اهمیت آن تنها به ارزش مادی محدود نمی‌شود.

به گفته حسن‌پور، «بر لبه بسیاری از ظروف این گنجینه، کتیبه‌هایی حک شده که بخش مهمی از تاریخ ایران را روشن می‌کند.» 

او توضیح می‌دهد: برای نخستین بار، نام یک سلسله پادشاهی به نام «ساماتی‌ها» یا «سماتوهه»، نام سرزمینی به نام «ساماتوره» و نام چهار پادشاه، از طریق همین یافته‌ها وارد تاریخ ایران شد.

بخش قابل توجهی از گنجینه غار کلماکره پس از غارت به کشورهای اروپایی و آمریکایی منتقل شد و امروز تنها تعدادی از آن‌ها در موزه ملی ایران و موزه فلک‌الافلاک نگهداری می‌شوند.

در حال حاضر به دلیل صعب‌العبور بودن مسیر، پروژه‌ای فعال در غار کلماکره در دست اجرا نیست. حسن‌پور با اشاره به این موضوع تأکید می‌کند که تسهیل دسترسی به این غار، پیش‌شرط ادامه کاوش‌های باستان‌شناسی و بهره‌برداری گردشگری از آن است.

او می‌گوید: «برای باز کردن مسیر غار کلماکره، نیازی به راه‌سازی نیست و تنها گزینه عملی، احداث تله‌کابین است؛ چرا که غار در رأس قله کوه قرار دارد و عملیات عمرانی سنگینی می‌طلبد.» در عین حال، ایجاد موزه‌ای در شأن و جایگاه کلماکره در شهر، یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح‌شده برای نمایش و معرفی این گنجینه است.

پلدختر در استان لرستان اما به دلیل عبور رودخانه‌ها، تنگه‌ها و دره‌های شگفت‌انگیز طبیعی، به‌عنوان «پایتخت ژئوتوریسم ایران» شناخته می‌شود و در آبانماه گذشته بود که نشست تخصصی «ژئوتوریسم ایران» با محوریت ثبت جهانی بزرگ‌ترین زمین ‌لغزش بلوکی جهان در این شهرستان برگزار شد.

این زمین‌لغزش عظیم که در مرز ایلام و لرستان در مقیاس جهانی محسوب می‌شود.

عطا حسن‌پور با اشاره به ابعاد این رخداد طبیعی می‌گوید: «در هیچ نقطه‌ای از جهان، زمین‌ لغزشی با این وسعت و عظمت گزارش نشده است. یادگار این پدیده، جابه‌جایی بخشی از یال شرقی کبیرکوه و شکل‌گیری ۱۱ تالاب است.»

معمولان؛ از معبد میترایی تا طولانی‌ترین پل باستانی جهان

شهرستان معمولان در استان لرستان، به تازگی به‌عنوان دوازدهمین شهرستان این استان معرفی شد، این شهرستان نیز از نظر تاریخی و باستان‌شناسی ظرفیت‌های شاخصی در خود جای داده است.

در معمولان، پل «کلهرت» به‌عنوان بلندترین پل دنیای باستان قرار دارد. جالب آن که بدانیم در ایران تنها چهار پل دارای کتیبه شناسایی شده‌اند که یکی از آن‌ها به‌طور کامل از بین رفته است. پل «کشکان» در پلدختر، پل «کلهرت» معمولان و پل «ایزدخواست» فارس از جمله این نمونه‌ها هستند. 

عطا حسن‌پور، مدیرکل میراث فرهنگی استان لرستان با اشاره به اهمیت این پل های تاریخی به ایلنا می‌گوید: جایگاه این پل‌ها در تاریخ مهندسی و معماری ایران بی‌بدیل است. 

کاروانسرای «چمشک» نیز دیگر بنای شاخص شهرستان معمولان است در فهرست کاروانسراهای ثبت جهانی ایران قرار دارد. ویژگی منحصربه‌فرد این بنا، داشتن سه‌ حیاط در آن است؛ خصوصیتی که آن را به تنها کاروانسرای سه ‌حیاط ایران و حتی جهان تبدیل کرده است.

به گفته مدیرکل میراث فرهنگی استان لرستان، این کاروانسرا در مسیر «ایل ‌راه» باستانی شوش به همدان قرار دارد؛ مسیری که در دوره هخامنشی دو پایتخت بزرگ ایران را از گرمسیر به سردسیر متصل می‌کرد. در امتداد این مسیر، یازده کاروانسرا در استان لرستان شناسایی شده که بخش عمده آن‌ها در محدوده پلدختر قرار دارند. به همین دلیل، پلدختر از منظر تاریخی نه ‌تنها یک شهرستان، بلکه «گذرگاه تاریخ» ایران محسوب می‌شود.

غار دستکند «کوگان» در شهرستان معمولان نیز آثاری از به دوره اشکانی با قدمت حدود ۲۲۰۰ سال را در خود جای داده است. این غار به‌ عنوان معبد «میترائی» یا معبد پرستش «آیین مهر» در دوره باستان هم شناخته شده است.

عطا حسن‌پور به ایلنا می گوید: در این غار، حدود هزار مترمکعب از دل کوه دستکند شده و فضاهایی شامل اتاق‌ها، آب‌انبار، محراب و نیایشگاه ایجاد شده است. 

او تأکید کرد: واگذاری غار دستکند کوگان به بخش خصوصی با حمایت و تسهیلات دولتی، می‌تواند زمینه ساماندهی، حفاظت و بهره ‌برداری گردشگری از این اثر ارزشمند را فراهم کند.

مریم جلیلوندفرد