‌خسروپناه: برای حکمرانی قرآنی نباید به هوش مصنوعی موجود بسنده کرد

به گزارش ایلنا، حجت الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در اولین نشست از سلسله نشست های «هوش مصنوعی و قرآن پژوهی دیجیتال» که از سوی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در سی و سومین نمایشگاه بین المللی قرآن کریم در مصلی امام خمینی(ره)  برگزار شد، با موضوع « هوشمندسازی الگوریتم‌ها در حکمرانی قرآنی در حکمرانی قرآنی» نکاتی را ارائه کرد.

استاد حوزه ودانشگاه ضمن تمجید از گام‌های بزرگ دیجیتال‌سازی علوم اسلامی، افزود: ورود به عصر هوش مصنوعی را مستلزم یک بازنگری بنیادین دانست و تأکید کرد که استفاده منفعلانه از پلتفرم‌های موجود، نه تنها به تحقق حکمرانی قرآنی منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند کشور را با مخاطرات راهبردی مواجه سازد.

از دیجیتال‌سازی تا هوش مصنوعی؛ یک گام بزرگ اما ناکافی

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ابتدای سخنان خود، ضمن تبریک حلول ماه مبارک رمضان و تقدیر از برگزارکنندگان نمایشگاه قرآن و مرکز نور، به تبیین سیر تحول ابزارهای پژوهشی در علوم اسلامی پرداخت و اظهارکرد: با هدایت مقام معظم رهبری از دهه‌ها قبل، حوزه علمیه وارد عرصه دیجیتال‌سازی شد و مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (مرکز نور)  در این زمینه زحمات بسیاری کشید.

استاد خسروپناه با بیان اینکه این تحول، ظرفیت‌های عظیمی در تفسیر، حدیث، فقه و سایر علوم ایجاد نمود، خاطرنشان کرد: اگر در اوایل دهه هفتاد، یک پژوهش روایی ساده مانند یافتن احادیث در کل بحارالانوار ممکن بود ماه‌ها به طول انجامد، با ابزارهای دیجیتال همین کار در کمترین زمان، ممکن شد. اکنون با ظهور هوش مصنوعی و الگوریتم‌های پیچیده، ظرفیت بالاتری برای تحلیل داده‌های اسلامی فراهم شده است. اما سوال اساسی و راهبردی که امروز باید از خود بپرسیم این است که آیا بسنده کردن به پلتفرم‌ها و چت‌بات‌های موجود مانند جمنای و دیگر مدل‌های اُپن‌سورس که دیگران ساخته‌اند، برای تحقق اهداف متعالی ما در علوم اسلامی کفایت می‌کند؟ یا اینکه ما خود باید وارد عرصه تولید هوش مصنوعی و به تعبیری دقیق‌تر، هوشمندسازی حکمی شویم؟

ماهیت هوش مصنوعی: مخلوقی هدفمند یا کاشفی بی‌طرف؟

حجت الاسلام خسروپناه در تشریح ضرورت تولید بومی این فناوری و پرهیز از نگاه ساده‌انگارانه به ابزارهای موجود، بر ماهیت هوش مصنوعی تأکید کرد و افزود: نگاه سطحی این است که ما داده‌های اسلامی خود را به این پلتفرم‌ها می‌دهیم و آن‌ها بدون دستکاری، اطلاعات مورد نیاز ما را استخراج می‌کنند. اما این تصور دقیق نیست. هوش مصنوعی از سنخ کشف یک واقعیت طبیعی و خنثی نیست، بلکه از سنخ خلق یک موجود مصنوعی است. الگوریتم که اساس این فناوری است، یک فرایند تعریف‌شده توسط انسان است.

وی ادامه داد: این سازنده الگوریتم است که بر اساس اراده، تصمیم، منویات و اهداف خود، به هوش مصنوعی جهت می‌دهد و مشخص می‌کند که در چه حوزه‌ای پاسخ دهد و در چه حوزه‌ای سکوت کند یا پاسخ انحرافی بدهد. برای مثال، اگر امروز از برخی مدل‌های هوش مصنوعی درباره شخصیت‌هایی چون شهید سلیمانی یا مسائل سیاسی مرتبط با رژیم صهیونیستی سوال کنید، یا پاسخی نمی‌دهند یا پاسخی نادرست و جهت‌دار می‌دهند. این نشان می‌دهد که پاسخ‌ها تابع حکمرانی داده‌ها و الگوریتمی است که توسط سازنده طراحی شده است. بنابراین، هوش مصنوعی یک مخلوق هدفمند می‌باشد، نه یک ابزار بی‌طرف.

حکمرانی قرآنی در مواجهه با مسائل پیچیده و جنگ ترکیبی

حجت‌الاسلام خسروپناه در ادامه سخنان خود پس از تبیین ماهیت غیرخنثی هوش مصنوعی، بحث را به حوزه «حکمرانی قرآنی» و نیاز حیاتی به این فناوری برای حل معضلات امروز جامعه معطوف کرد و افزود: حکمرانی (Governance) یک فرایند پیچیده تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری است که از سیاست‌گذاری تا نظارت و ارزیابی را شامل می‌شود. ما امروز با پدیده‌های اجتماعی تک‌بعدی مواجه نیستیم؛ مسائل ما اموری پیچیده و درهم‌تنیده هستند. به عنوان مثال، پدیده‌های اجتماعی صرفاً یک بعد فرهنگی ندارد، بلکه ابعاد اقتصادی، سیاسی و حتی سلامت را نیز در بر می‌گیرد. نمی‌توان با نسخه‌های تک‌بعدی که توسط کارشناسان امنیتی یا اقتصادی به تنهایی پیچیده می‌شود، این مسائل را حل کرد. ما با یک جنگ ترکیبی در عرصه‌های مختلف مواجهیم و برای آن به یک حکمرانی ترکیبی مبتنی بر آموزه‌های قرآن نیازمندیم.

استاد حوزه ودانشگاه بیان کرد: استخراج چنین الگوریتم حکمرانی پیچیده‌ای از دل متون دینی، با محاسبات عادی و هوش طبیعی انسان بسیار دشوار و شاید ناممکن است. اینجاست که نیاز به هوش مصنوعی احساس می‌شود، اما نه هر هوش مصنوعی؛ بلکه یک هوش مصنوعی که الگوریتم‌های آن توسط خود ما و برای پاسخ به این نیازها هوشمندسازی شده باشد.

سه لایه ضروری برای هوشمندسازی حکمی: سخت‌افزار، الگوریتم و داده

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش پایانی و نتیجه‌گیری بحث خود، نقشه راه دستیابی به این هدف را در سه لایه اساسی و به‌هم‌پیوسته ترسیم کرد و با هشدار نسبت به تهدیدات امنیتی، تصریح کرد: برای رسیدن به هوشمندسازی الگوریتم‌ها در حکمرانی قرآنی، نمی‌توانیم به تهیه سخت‌افزارهای قدرتمند (GPU) بسنده کنیم.

وی با بیان اینکه ما باید یک هوشمندسازی حکمی را در سه سطح دنبال کنیم، گفت:

اول، حکمرانی بر داده‌ها؛

پبه جای اکتفا به داده‌های سطحی مانند ترجمه و تفاسیر موضوعی، باید قلمرو داده‌های خود را با پیاده‌سازی روش‌های تفسیری عمیق‌تر مانند تفسیر عقلی، روایی، شبکه‌ای، میدانی و روش‌های استنباطی مانند روش شهید صدر گسترش دهیم تا بتوانیم سوالات جدید از قرآن بپرسیم و دلالت‌های التزامی آن را استخراج کنیم.

دوم، حکمرانی بر الگوریتم و نرم‌افزار؛

باید خودمان الگوریتم‌ها و اپن‌سورس‌هایی متناسب با تعریف و مبانی معرفتی و ارزشی اسلام خلق کنیم.

سوم، حکمرانی بر سخت‌افزار؛

این یک سوال کلیدی برای مهندسان است که آیا تراشه‌ها و میکروالکترونیک‌ها ابزاری خنثی هستند؟ تجربه نشان داده است که می‌توانند ابزار جاسوسی یا خرابکاری باشند. همان‌طور که در برخی تجهیزات نظامی مانند موشک‌های اولیه وعده صادق شاهد بودیم که تراشه‌های دستکاری‌شده مانع از رسیدن به هدف می‌شدند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: آیا ممکن نیست در یک الگوریتم تصمیم‌ساز برای یک بحران اجتماعی، نسخه‌ای به ما ارائه شود که مانند همان موشک، در میانه راه منفجر شده و جامعه را با بحران بزرگ‌تری مواجه کند؟ بنابراین، ما نمی‌خواهیم صورت مسئله را پاک کنیم و تدوین «سند ملی هوش مصنوعی» نیز در همین راستا بوده است، اما باید با دقت و تعمق عمل کنیم و به سمت خلق هوش مصنوعی مبتنی بر حکمت نظری و عملی قرآن حرکت کنیم تا بتوانیم نسخه‌های شفابخش برای حکمرانی پیچیده در جامعه ارائه دهیم.