جشنواره فیلم عمار؛ رویدادی از دل جامعه و متناسب با فرهنگ ایران

میثم مهدیار در افتتاحیه شانزدهمین جشنواره مردمی فیلم عمار خراسان رضوی که شامگاه ۲۵ بهمن‌ماه در سینما هویزه برگزار شد، اظهار کرد: اگر بخواهیم از سینمای واقعی سخن بگوییم، باید سینمایی را مدنظر قرار دهیم که مردم ایران را از همه وجوه نشان دهد، نه صرفاً آن قشری که زیستش محدود به چند منطقه خاص شهری است یا حتی ترجیح می‌دهد، فرزندش در خارج از کشور متولد شود؛ این تصویر، تصویر تمام ایران نیست.

وی با اشاره به تجربه حضور خود در مناطق زلزله‌زده غرب کشور، افزود: پس از زلزله سرپل‌ذهاب در سال ۱۳۹۶، حجم کمک‌های مردمی از سراسر کشور به حدی بود که مسیرهای منتهی به منطقه با ترافیک چند ۱۰ کیلومتری مواجه شد. این حجم از مشارکت داوطلبانه نشان‌دهنده سرمایه اجتماعی عظیمی است که در متن جامعه ایرانی وجود دارد.

این عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی در مثالی دیگر به پویش «ایران همدل» اشاره کرد و گفت: در این کمپین، تنها از محل اهداء طلا توسط زنان ایرانی رقمی در حدود ۲ هزار میلیارد تومان جمع‌آوری شد. نکته قابل توجه آن است که بخش قابل توجهی از این مشارکت‌ها از سوی طبقات متوسط و حتی پایین جامعه صورت گرفت، آن هم در شرایطی که کشور بیش از یک دهه تحت فشار شدید تحریم‌ها و تورم بالا قرار دارد. این‌ها نشانه‌های کوچکی از روحیه نوع‌دوستی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در فرهنگ ایرانی است. سینمای ایران باید بتواند این ظرفیت‌ها را نیز به تصویر بکشد، نه آن‌که صرفاً بر کاستی‌ها و سیاهی‌ها متمرکز شود.

لزوم برقرای و تقویت پیوند سینما با تاریخ و فرهنگ کشور

مهدیار ادامه داد: سینمای مسئول، هم باید از مشکلات، سوءمدیریت‌ها و کج‌کارکردی‌ها سخن بگوید و هم از ظرفیت‌ها، امیدها و قهرمانان اجتماعی. روایت یک‌سویه، چه سیاه‌نمایی مطلق و چه تصویر آرمانی بی‌نقص، هر دو از واقعیت فاصله دارند. سینما محصول دنیای مدرن است اما اگر نتواند با فرهنگ و تاریخ ما پیوند برقرار کند، نمی‌تواند مخاطب گسترده ایرانی را جذب کند. آمارها نشان می‌دهد حتی پرفروش‌ترین فیلم‌های سالانه نیز تنها بخش کوچکی از جمعیت کشور را در بر می‌گیرند و این یعنی هنوز فاصله‌ای میان سینما و قاطبه جامعه وجود دارد.

وی با اشاره به مفهوم «سینمای آلترناتیو»، خاطرنشان کرد: در بسیاری از کشورها، در برابر جریان اصلی سینما که متکی به سرمایه‌داری و کمپانی‌های بزرگ است، جریان‌های بدیع نیز شکل گرفته‌اند. برای مثال در دهه‌ ۱۹۷۰ میلادی در فرانسه، جریان «موج نو» در واکنش به ساختار پرهزینه و سرمایه‌محور سینمای جریان اصلی شکل گرفت و کوشید با کاهش هزینه‌های تولید، زبان تازه‌ای در سینما ایجاد کند.

این عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی افزود: حتی در اروپا که از نظر فرهنگی به آمریکا نزدیک‌تر است، تلاش برای حفظ هویت مستقل سینمایی وجود داشته است. بنابراین برای کشوری مانند ایران که تفاوت‌های فرهنگی عمیق‌تری دارد، ضرورت شکل‌گیری سینمایی با طعم ایرانی دوچندان است.

او با اشاره به اینکه جشنواره عمار طی حدود ۱۵ سال فعالیت خود کوشیده است شبکه‌ای مردمی برای تولید و توزیع فیلم ایجاد کند، تاکید کرد: به جای اتکا به سالن‌های بزرگ تجاری، فیلم‌ها با حداقل امکانات یک پرده و یک پروژکتور در مدارس، مساجد، خانه‌ها و جمع‌های کوچک اکران می‌شوند. این مدل توزیع، وابسته به کمپانی‌های بزرگ سرمایه‌داری نیست و همین امر امکان می‌دهد، فیلم‌هایی با مضامین متفاوت و بعضاً مغفول‌مانده نیز به مخاطب برسند. در چنین الگویی، تولیدکننده می‌تواند نسبت به مردم و تاریخ خود احساس تعلق داشته باشد و صرفاً در پی جلب نظر جریان اصلی جهانی نباشد.

جشنواره فیلم عمار، دقیقاً در نقطه درستی ایستاده ‌است

در ادامه این برنامه هادی حاجتمند، کارگردان سینما و تلویزیون، به تبیین نگاه خود درباره کارکرد جشنواره‌های سینمایی، نسبت سینما با زیست ایرانی و آن‌چه «نبرد تمدنی در میدان رسانه» خواند، پرداخت و گفت: سال‌ها است جشنواره فیلم فجر در استان‌ها از جمله مشهد برگزار می‌شود اما آنچه در عمل رخ می‌دهد، اکران فیلم‌هایی است که در تهران تولید شده‌اند! در واقع ما با یک اکران استانی از تولیدات مرکز مواجه هستیم.

وی با اشاره به تفاوت جشنواره مردمی فیلم عمار با این رویکرد، تاکید کرد: نقطه تمایز عمار دقیقاً همین‌جا است. وقتی عمار در مشهد برگزار می‌شود، من فیلمساز مطمئنم، که آثار متعددی از فیلمسازان خراسانی و افراد همین منطقه روی پرده می‌رود. عمار یک بستر مردمی است، جایی که خود مردم فیلم می‌سازند، خود مردم اکران می‌کنند و اثر مستقیماً به دست مخاطب می‌رسد و بازخورد هم از خود مردم گرفته می‌شود.

این کارگردان سینما و تلویزیون‌ خاطرنشان کرد: در جشنواره فیلم فجر، به دلیل ماهیت متمرکز تولید، عملاً امکان شکل‌گیری هویت مستقل استانی کمتر فراهم است و حتی برگزاری اختتامیه در شهری مانند مشهد هم معنای عمیقی پیدا نمی‌کند، چراکه تولید و تصمیم‌سازی در جای دیگری انجام شده است، اما عمار دقیقاً در نقطه درستی ایستاده‌است، در نقطه‌ای که من مردم برای مردم فیلم می‌سازم، توسط مردم قضاوت می‌شوم و این لحظه برای من بسیار دوست‌داشتنی است.

حاجتمند ادامه داد: گاهی چون زیست کارگردان با زیست واقعی جامعه فاصله دارد، اثر به سمت سانتی‌مانتالیسم می‌رود. اگر فیلمساز از دل همان کوچه‌پس‌کوچه‌هایی بیاید که سوژه‌اش در آن زندگی می‌کند، روایتش صادقانه‌تر و قابل‌پذیرش‌تر خواهد بود. شهید آوینی در نقد فیلم «مادر» نکته‌ای را مطرح می‌کند که ناظر به همین فاصله زیستی است، این‌ که تصویر ارائه‌شده از مادر ایرانی باید با واقعیت زندگی مردم منطبق باشد. وقتی از زندگی ایرانی سخن می‌گوییم، باید زیست واقعی مردم را نشان دهیم، مردمی که تلخی و شیرینی، پیشرفت و عقب‌ماندگی، ایمان و دغدغه‌های معیشتی را همزمان تجربه می‌کنند.

خطرات نگاه تک‌بعدی به مسائل جامعه در سینما

وی با انتقاد از «غلبه سینمای سیاه» در برخی تولیدات اجتماعی سینما، تاکید کرد: حتما باید به مسائل و مشکلات اجتماعی پرداخت اما آیا تمام جامعه همین است و همه خانواده‌ها این میزان از فروپاشی و بی‌احترامی را تجربه می‌کنند؟ چرا با این سرعت فیلم‌هایی ساخته می‌شود که در آن‌ها نهاد پدر یا خانواده به شکل یک‌طرفه تخریب می‌شود؟ نشان دادن آسیب‌ها ضروری است اما نباید این تصویر به‌گونه‌ای باشد که گویی هیچ نقطه روشن و هیچ ظرفیت امیدبخشی وجود ندارد. این نگاه یک‌بعدی می‌تواند به نوعی سرقت هویت فرهنگی منجر شود.

این کارگردان سینما و تلویزیون، با اشاره به کارکردهای فرهنگی جوایز بین‌المللی، گفت: در آمریکا پدیده‌ای مانند اسکار صرفاً یک رویداد هنری نیست بلکه ابزار سیاست فرهنگی است. وقتی مسئله‌ای برای تمدن غرب اهمیت پیدا می‌کند، سینما و جوایز نیز در همان مسیر تقویت می‌شوند، حتی اگر اثری از نظر ساختاری ضعف‌هایی داشته باشد، به دلیل همسویی محتوایی مورد حمایت قرار می‌گیرد.

حاجتمند ادامه داد: ما نیز اگر به سینما به‌عنوان یک ابزار تمدنی نگاه نکنیم، در میدان رقابت فرهنگی دچار عقب‌ماندگی می‌شویم. مشکل آنجا است که گاهی برخی مدیران فرهنگی، بیش از آنکه به نیازهای بومی توجه کنند، در پی جلب نظر جشنواره‌های اروپایی هستند و همین امر ما را به سمت نوعی از خودبیگانگی فرهنگی سوق می‌دهد. همچنین امروز با پدیده‌هایی در فضای مجازی و شبکه نمایش خانگی مواجهیم، که می‌توانند سبک زندگی، روابط خانوادگی و الگوهای رفتاری را تغییر دهند؛ این مسئله صرفاً اقتصادی نیست، یک مسئله فرهنگی و تمدنی است.

ظرفیت‌های فرهنگ و رسانه برای شکل‌گیری یک جریان قدرتمند و مردمی

او با تأکید بر اینکه «نبرد امروز، نبرد جغرافیا نیست بلکه نبرد تمدنی است»، خاطرنشان کرد: ممکن است برون‌ریزی این تقابل در کف خیابان یا درگیری‌های سیاسی دیده شود اما ریشه آن در عرصه فرهنگ و رسانه است. ما شاید ابزارهای متعارف قدرت سخت را نداشته باشیم اما در حوزه فرهنگ و هنر ظرفیت‌های بزرگی از ادبیات تا سینما و از قهرمانان واقعی تا روایت‌های الهام‌بخش داریم.

وی خطاب به فعالان جشنواره عمار، خاطرنشان کرد: اگر شما توزیع‌کننده، پخش‌کننده، کارگردان یا حتی مخاطب آثار عمار هستید، بدانید که در یک موقعیت حساس قرار دارید. جنگ امروز در رسانه و سینما است و هر فیلم می‌تواند نقشی در این میدان ایفا کند.

این کارگردان سینما و تلویزیون با اشاره به دیداری از حاج قاسم سلیمانی با رهبر انقلاب، گفت: در آن دیدار تأکید شد که پنجه در پنجه آمریکا انداختن، در میدان سینما معنا پیدا می‌کند. این نشان می‌دهد که مسئله سینما یک مسئله حاشیه‌ای نیست، بلکه در سطح کلان مورد توجه است.

حاجتمند با دعوت از مخاطبان برای حمایت از سینمای موسوم به «جریان انقلاب»، بیان کرد: از مردم ایران، از همان مردمی که در بزنگاه‌ها حضور خود را نشان داده‌اند، می‌خواهم با سینمای جوانان متعهد آشتی کنند. اگر مردم به سالن‌های سینما بیایند و روایت‌های مبتنی بر واقعیت زندگی خودشان را ببینند، هم دل فیلمساز جوان گرم می‌شود و هم مدیران فرهنگی به اهمیت این مسیر پی می‌برند. سینما می‌تواند تصویری صادقانه و امیدبخش از جامعه ارائه دهد، بدون آن‌که چشم بر مشکلات ببندد. اگر این اتفاق بیفتد، نه‌تنها از تخریب هویت فرهنگی جلوگیری می‌شود، بلکه زمینه برای شکل‌گیری یک جریان قدرتمند و مردمی در عرصه هنر هفتم فراهم خواهد شد.

منبع : ایسنا