از دانشگاه تا کارخانه؛ کم‌تر از ۳درصد پایان‌نامه‌ها به صنعت گره خوردند

به گزارش خبرنگار مهر، سال‌هاست که کارشناسان نسبت به پایان‌نامه‌هایی که در کتابخانه‌ها خاک می‌خورند، هشدار می‌دهند. چرا که انباشت پایان‌نامه‌هایی که بدون کاربرد رها می‌شوند و در زنجیره علم به عمل قرار نمی‌گیرند، نگران‌کننده است.

در شرایطی که اقتصاد کشور با محدویت‌های ناشی از تحریم‌های بین‌المللی مواجه است، بارها به تقویت ارتباط دانشگاه با جامعه و صنعت و حرکت به سمت پژوهش‌های تقاضامحور تاکید شده است. در این زمانه ارتباط دانشگاه با صنعت و ثروت‌آفرینی توسط دانشگاه‌ها مسیری حیاتی برای عبور بحران‌ها است. دانشگاه‌ها امروز در آستانه مأموریتی قرار گرفته‌اند که فراتر از تربیت نیروی انسانی بر پاسخگویی به نیازهای واقعی جامعه و صنعت متمرکز است.

شکل‌گیری مسیر ارتباط دانشگاه‌ها با جامعه و صنعت یک موضوع چندبعدی است و بازیگران متعددی از جمله بخش صنعت، اعضای هیئت‌علمی، دانشجویان و ... در این مسیر نقش‌آفرینی می‌کنند. بر همین اساس این موضوع را می‌توان از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار دارد.

یکی از بازیگران اصلی در این مسیر دانشجویان به‌ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی هستند و سیاست‌گذاران، اساتید و مسئولان دانشگاه‌ها می‌توانند آن‌ها را به این مسیر سوق داده و آن‌ها را با نیازهای جامعه و صنعت آشنا کنند. شکل‌گیری این ارتباط از یک سو می‌تواند به حل نیازهای صنعت و جامعه منجر شود و از سوی دیگر دانشجویان را به دانش‌آموختگان توانمند در ارتباط با صنعت تبدیل کند و مسیر اشتغال آینده آن‌ها را نیز هموارتر کند.

در این گزارش با بررسی داده‌های منتشر شده از سوی دفتر ارتباط با جامعه و صنعت وزارت علوم، میزان ارتباط دانشجویان و پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی با جامعه و صنعت را بررسی می‌کنیم.

از کلاس درس تا حضور در خط تولید کارخانه‌ها

یکی از اقداماتی که برای آشنایی دانشجویان با محیط‌های واقعی کار انجام می‌شود، بازدیدهای صنعتی است. بدون تماس مستقیم دانشجویان با صنعت مفاهیم در حد آموزش‌های تئوری باقی می‌مانند. چرا که یادگیری واقعی در کلاس درس اتفاق نمی‌افتد بلکه در کنار ماشین‌آلات صنعتی رخ می‌دهد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که تعداد بازدیدهای صنعتی دانشجویان از ۲ هزار و ۱۲۱ مورد در سال ۱۳۹۳ با یک رشد ۲.۶ برابری به ۵ هزار و ۵۵۲ مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. همچنین در سال جاری میزان این بازدیدهای صنعتی نسبت به سال گذشته حدود ۱.۵ برابر رشد داشته است.

با وجود افزایش بازدیدهای صنعتی، روند دوره‌های کارآموزی و کارورزی دانشجویان به این صورت نبوده است. در سال ۱۴۰۳ تعداد ۹۰ هزار و ۹۵۰ دانشجو از فرصت دوره‌های کارآموزی و کارورزی در خارج از دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مراکز آموزشی استفاده کردند. سال ۱۴۰۳ بیشترین میزان استفاده دانشجویان از فرصت کارآموزی و کارورزی را شاهد بودیم ولی در سال ۱۴۰۴ این آمار دچار کاهش شد و ۷۷ هزار و ۵۴ دانشجو از این فرصت استفاده کردند.

شبکه‌سازی با برگزاری رویدادها و همایش‌های مشترک

برگزاری همایش‌های مشترک ویترینی از تعاملات دانشگاه و صنعت است. آمارها حاکی از این است که همایش‌ها و رویدادهای مشترک دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی با صنایع و دستگاه‌های اجرایی در حال افزایش است و از ۱۱۸ همایش در سال ۱۳۹۳ به تعداد ۱۷۹۲ همایش در سال ۱۴۰۴ رسیده است. همچنین امسال ۵۲۹ رویداد بیشتر نسبت به سال گذشته برگزار شده است.

دانشگاه ملی مهارت، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و دانشگاه تبریز بیشترین رویدادهای مشترک با صنایع را در سال ۱۴۰۴ برگزار کرده‌اند.

پایان‌نامه‌ها؛ محصول ارتباط دانشگاه با صنعت

کاهش پایان‌نامه‌های مرتبط با قراردادهای ارتباط با صنعت

بررسی تعداد پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی که با قراردادهای ارتباط با صنعت مرتبط بوده‌اند نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۴ تعداد این نوع پایان‌نامه‌ها نسبت به سال گذشته بیش از ۸۰۰ مورد کاهش داشته است.

بررسی نسبت تعداد پایان‌نامه‌های مرتبط با قراردادهای ارتباط با صنعت به تعداد کل پایان‌نامه‌ها نشان می‌دهد که از سال ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۴ این میزان افزایش یافته ولی این افزایش قابل توجه نیست و تنها ۲.۷ درصد از پایان‌نامه‌ها در سال ۱۴۰۴ مرتبط با قراردادهای ارتباط با صنعت بوده‌اند. همچنین این میزان نسبت به سال ۱۴۰۳ کاهش داشته است.

دانشگاه‌های علم و صنعت، سمنان و صنعتی اصفهان بیشترین تعداد پایان‌نامه تحصیلات تکمیلی مرتبط با قراردادهای جاری ارتباط با صنعت را در سال ۱۴۰۴ داشته‌اند.

صنعت و دستگاه‌های اجرایی چقدر از پایان‌نامه‌ها حمایت کردند؟

بررسی تعداد پایان‌نامه‌های دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی که مورد حمایت مالی صنایع و دستگاه‌های اجرایی قرار گرفته‌اند نشان می‌دهد که این آمار در سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۴ اوج و فرودهای زیادی داشته است. بیشترین آمار مربوط به سال ۱۳۹۹ است که تعداد هزار و ۸۷۶ پایان‌نامه مورد حمایت صنایع و دستگاه‌های اجرایی قرار گرفتند اما پس از آن نوسانات شدیدی در مورد این تعداد وجود داشته و سال ۱۴۰۴ این رقم به هزار و ۶۵۷ مورد رسیده است.

مقایسه تعداد پایان‌نامه‌های مرتبط با قراردادهای ارتباط با صنعت با آمار پایان‌نامه‌های حمایت شده نشان می‌دهد که در این بین یک شکاف حمایتی وجود دارد و صنعت و دستگاه‌های اجرایی حاضر نشدند بخشی از پایان‌نامه‌های مرتبط با ارتباط با صنعت را حمایت کنند.

با توجه به تعداد بسیار زیاد دانشجویان تحصیلات تکمیلی، این شاخص باید مورد توجه قرار گیرد و پایان‌نامه‌ها و رساله‌های تقاضامحور به صورت مناسب‌تری حمایت شوند.

در سال ۱۴۰۴، میزان ۲.۳۷ درصد پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی مورد حمایت صنایع و دستگاه‌های قرار گرفته‌اند.

بررسی دانشگاه‌ها نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۴ دانشگاه‌های اصفهان، کاشان و اراک برترین دانشگاه‌ها از نظر تعداد پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی مورد حمایت صنایع یا دستگاه‌های اجرایی هستند.

نسبت مجموع تعداد قراردادهای جاری به ازای یک صد دانشجوی تحصیلات تکمیلی نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۴ تعداد ۵ قرارداد جاری ارتباط با صنعت به ازای هر ۱۰۰ دانشجوی تحصیلات تکمیلی وجود داشته است.

نسبت مبلغ قراردادهای جاری در هر سال نسبت به تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۴، این مبلغ ۴۴ میلیون تومان به ازای هر دانشجو بوده است. این نسبت در سال‌های اخیر افزایش قابل توجهی داشته است و در صورت تغییر شیوه پذیرش دانشجو متناسب با قراردادهای ارتباط با جامعه و صنعت، شاهد رشد بیشتر این شاخص در سال‌های آینده خواهیم بود.

به گزارش مهر، مرور آمارها نشان می‌دهد که برخی شاخص‌ها در توسعه ارتباط دانشگاه و صنعت از نظر کمّی توسعه یافته‌اند؛ برای مثال تعداد رویدادهای مشترک و بازدیدهای صنعتی رشد چندبرابری داشته است؛ با این حال، زمانی که این تعامل در سطح تحصیلات تکمیلی و خروجی‌های پژوهشی سنجیده می‌شود، تصویر متفاوتی به دست می‌آید. در سال ۱۴۰۴ تنها ۲.۷ درصد از پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی مرتبط با قراردادهای صنعتی بوده و ۲.۳۷ درصد از کل پایان‌نامه‌ها حمایت مالی صنایع را دریافت کرده‌اند. همچنین به ازای هر ۱۰۰ دانشجوی تحصیلات تکمیلی، ۵ قرارداد جاری ارتباط با صنعت ثبت شده است؛ نسبتی که نشان می‌دهد بخش عمده ظرفیت پژوهشی دانشجویان در قالب تعامل مستقیم با صنعت فعال نشده است.

به بیان دیگر، داده‌ها حاکی از آن است که طی یک دهه گذشته سطح ارتباط دانشگاه و صنعت افزایش یافته، اما عمق نفوذ این ارتباط در بدنه پژوهش‌های تحصیلات تکمیلی همچنان محدود مانده است. رشد تعداد رویدادها و قراردادها اگرچه نشانه تحرک در این حوزه است، اما سهم اندک پایان‌نامه‌های صنعتی از کل تولیدات پژوهشی دانشگاه‌ها نشان می‌دهد پیوند میان آموزش عالی و نیازهای صنعتی هنوز به جریان غالب در نظام پژوهشی کشور تبدیل نشده است.

البته باید توجه داشت که ارتباط دانشگاه‌ها با جامعه و صنعت، تنها به عهده دانشگاه‌ها نیست؛ بلکه نتیجه برهم‌کنش مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، نهادی و انگیزشی است. سیاست‌های کلان و سازوکارهای حمایتی دولت از یک سو و رویکرد صنایع در سرمایه‌گذاری پژوهشی، نظام ارزیابی و ارتقای اعضای هیئت‌علمی و حتی الگوی پذیرش دانشجو همگی در شکل‌گرفتن این ارتباط نقش دارند. در نهایت باید گفت که سرنوشت پیوند دانشگاه با جامعه و صنعت به هم‌افزایی و ارتباط واقعی این زیست‌بوم گره خورده است.