بحران تشکیل دولت عراق و چالش‌های پیش روی نوری المالکی

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محدثه رضایی* - پس از گذشت بیش از ۸۰ روز از انتخابات پارلمانی عراق، روند تشکیل دولت در این کشور در بن‌بست عمیقی قرار دارد. این بن‌بست ناشی از دو چالش اصلی است: اول، اختلافات داخلی در میان احزاب کرد بر سر انتخاب رئیس‌جمهور، و دوم، شکاف گسترده در درون چارچوب هماهنگی شیعی بر سر نامزدی نوری المالکی برای نخست‌وزیری. این شکاف پس از توییت اخیر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، که مخالفت قاطع واشنگتن با بازگشت مالکی به قدرت را اعلام کرد، تشدید و علنی شده است. در این یادداشت، با تمرکز بر اختلافات داخلی در چارچوب هماهنگی شیعی و استدلال‌های موافقان و مخالفان نوری المالکی، به تحلیل بحران کنونی و سناریو‌های محتمل پیش رو می‌پردازیم.

اختلافات داخلی در چارچوب هماهنگی شیعی: محوریت نوری المالکی

چارچوب هماهنگی شیعی، به عنوان بزرگترین ائتلاف پارلمانی عراق، در ماه‌های اخیر با چالش‌های داخلی جدی در مورد نامزدی نوری المالکی برای نخست‌وزیری مواجه شده است. این اختلافات را می‌توان در دو جنبه اصلی بررسی کرد:
استدلال‌های موافقان نوری المالکی

•  تجربه و ثبات‌سازی: حامیان مالکی، به ویژه جناح‌های نزدیک به حزب الدعوه و ائتلاف دولة القانون، بر سابقه طولانی وی در تصدی نخست‌وزیری (۲۰۰۶–۲۰۱۴) تأکید می‌کنند. آنها معتقدند مالکی با تجربه خود در مدیریت بحران‌های امنیتی و سیاسی، می‌تواند ثبات را به عراق بازگرداند. برای نمونه، در دوره نخست‌وزیری او، نیرو‌های امنیتی عراق پس از خروج نیرو‌های آمریکایی در ۲۰۱۱، مسئولیت امنیت را بر عهده گرفتند.
•  تأکید بر استقلال ملی: موافقان، نامزدی مالکی را نمادی از مقاومت در برابر فشار‌های خارجی، به ویژه از سوی آمریکا، می‌دانند. آنها استدلال می‌کنند که انتخاب مالکی می‌تواند پیام روشنی درباره حاکمیت و سیادت عراق در تصمیم‌گیری‌های داخلی ارسال کند. در دیدگاه آنها، تسلیم شدن در برابر تهدیدات ترامپ، به معنای تضعیف حاکمیت ملی است.
• انسجام درون‌گروهی: برخی از اعضای چارچوب معتقدند که حمایت از مالکی می‌تواند انسجام داخلی این ائتلاف را حفظ کند، زیرا او از حمایت نسبی اکثریت اعضا برخوردار است. منابع داخلی چارچوب اشاره کرده‌اند که کنار گذاشتن مالکی ممکن است به تفرقه بیشتر و از دست دادن پایگاه حمایتی در میان شیعیان منجر شود.
  استدلال‌های مخالفان نوری المالکی
• ریسک مواجهه با آمریکا: مخالفان، از جمله جناح‌های نزدیک به گروه‌های مقاومت و برخی شخصیت‌های میانه‌رو، هشدار می‌دهند که اصرار بر نامزدی مالکی می‌تواند عراق را با تحریم‌های اقتصادی شدید و کاهش همکاری‌های بین‌المللی مواجه کند. مصاحبه اخیر ترامپ، که در آن به «گزینه‌های» آمریکا در قبال عراق اشاره شده، به عنوان یک تهدید جدی تفسیر شده است. تحلیل‌گرانی مانند ابراهیم الصمیدعی ادعا کرده‌اند که فشار‌های واشنگتن ممکن است تا سطح تحریم‌های مالی علیه نهاد‌های عراقی افزایش یابد.
• واکنش گروه‌های مقاومت: مخالفان داخلی در چارچوب به واکنش‌های تند گروه‌های مقاومت، مانند قیس الخزعلی و شبل الزیدی، نسبت به اظهارات مالکی درباره «حصر السلاح بید الدولة» (انحصار سلاح در دست دولت) اشاره می‌کنند. این گروه‌ها مالکی را متهم به تلاش برای تضعیف حشد الشعبی می‌دانند و اعلام کرده‌اند که از هیچ نامزدی که موضع خصمانه نسبت به حشد داشته باشد، حمایت نخواهند کرد. این موضوع می‌تواند امنیت داخلی را تحت تأثیر قرار دهد.
• جلوگیری از بحران‌های منطقه‌ای: برخی از مخالفان، با استناد به منابع کردی، اشاره می‌کنند که رهبران کرد به طور خصوصی به نمایندگان چارچوب هشدار داده‌اند که به دلیل «پیام‌های جدی از واشنگتن» حاضر به همراهی با مالکی نیستند. این امر ممکن است همکاری‌های آینده با اقلیم کردستان را مختل کند و بحران‌های منطقه‌ای را تشدید نماید.
• جستجوی گزینه‌های جایگزین: مخالفان به دنبال سناریو‌های جایگزین، مانند تمدید دولت محمد شیاع السودانی با صلاحیت‌های محدود، یا معرفی نامزد‌های توافقی مانند حمید الشطری یا عمر الوائلی هستند. آنها استدلال می‌کنند که این گزینه‌ها می‌توانند ثبات موقت را ایجاد کرده و از تنش با بازیگران خارجی بکاهند.

تأثیر توییت ترامپ بر اختلافات داخلی

توییت و مصاحبه اخیر دونالد ترامپ، که در آن بر مخالفت آمریکا با بازگشت مالکی تأکید شده، به عاملی کلیدی در تشدید شکاف درون چارچوب هماهنگی شیعی تبدیل شده است. این توییت را می‌توان به عنوان ابزاری برای تحت فشار قرار دادن چارچوب تفسیر کرد، به طوری که:

•  از یک سو، حامیان مالکی آن را دخالت آشکار در امور داخلی عراق دانسته و بر لزوم مقاومت در برابر آن پافشاری می‌کنند.
• از سوی دیگر، مخالفان از آن به عنوان فرصتی برای قانع کردن اعضای چارچوب به کنار گذاشتن مالکی و جلوگیری از عواقب اقتصادی استفاده می‌کنند.
  بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، این فشار‌ها باعث شده تا گفت‌و‌گو‌های درون چارچوب برای یافتن راه‌حل فشرده‌تر شود، اما تاکنون توافق نهایی حاصل نشده است.

واکنش‌های سایر مؤلفه‌های سیاسی
موضع اهل سنت
در میان اهل سنت، شکاف ادامه دارد. شخصیت‌هایی مانند مثنی السامرائی و مشعان الجبوری و برخی جریان‌های دیگر حامی انتخاب اطار و گزینه‌ی مالکی و تقویت دولت مرکزی تحت رهبری او هستند. در مقابل، محمد الحلبوسی، رهبر حزب تقدم، مخالفت خود را حفظ کرده است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که الحلبوسی ممکن است از فشار آمریکا برای جلب حمایت داخلی استفاده کند.

موضع کرد‌ها
موضع رسمی احزاب کردی، مانند حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان، احترام به انتخاب چارچوب هماهنگی شیعی است. اما برخی منابع داخلی چارچوب فاش کرده‌اند که رهبران کرد به طور خصوصی هشدار داده‌اند که به دلیل فشار‌های واشنگتن، حاضر به همراهی با مالکی نیستند. این نشان می‌دهد مخالفت کردها، اگرچه علنی نیست، اما می‌تواند در معادلات آینده تأثیرگذار باشد.

سناریو‌های محتمل برای خروج از بحران

با توجه به تشدید اختلافات داخلی در چارچوب هماهنگی شیعی و فشار‌های خارجی، سناریو‌های زیر برای آینده تشکیل دولت عراق محتمل به نظر می‌رسد:

سناریوی اول: پافشاری چارچوب بر نخست‌وزیری مالکی
در این سناریو، چارچوب هماهنگی شیعی با وجود همه فشارها، بر نامزدی مالکی پای می‌فشارد. مزیت این سناریو تأکید بر استقلال ملی است، اما خطر آن مواجهه با تحریم‌های آمریکا و بی‌ثباتی داخلی است. حامیان این سناریو پیش‌بینی می‌کنند که واشنگتن در نهایت با واقعیت موجود کنار می‌آید.

سناریوی دوم: کناره‌گیری «آبرومندانه» مالکی
در این سناریو، چارچوب هماهنگی به طور رسمی از مالکی حمایت می‌کند، اما شخص وی به دلایل «ملی» یا «فشار خارجی» از نامزدی کناره‌گیری می‌کند. سپس یک نامزد توافقی مانند حمید الشطری معرفی می‌شود. این گزینه می‌تواند هم انسجام داخلی چارچوب را حفظ کند و هم از تنش با آمریکا بکاهد.

سناریوی سوم: تمدید دولت السودانی
با توجه به بن‌بست فعلی، گزینه تمدید دولت محمد شیاع السودانی به عنوان نخست‌وزیر دولت تصدی امور، با تصویب قانونی در پارلمان، در حال مطرح شدن است. این گزینه می‌تواند زمان بخرد تا توافق گسترده‌تری شکل گیرد، اما یک راه‌حل موقت است و ممکن است بحران را به تعویق بیندازد.

بهره سخن
بحران تشکیل دولت در عراق در مرحله حساسی قرار دارد، و اختلافات داخلی در چارچوب هماهنگی شیعی بر سر نامزدی نوری المالکی، محور اصلی این بحران است. استدلال‌های موافقان بر تجربه، استقلال ملی و انسجام درونی متمرکز است، در حالی که مخالفان بر ریسک مواجهه با آمریکا، واکنش گروه‌های مقاومت و بحران‌های منطقه‌ای تأکید می‌کنند. توییت ترامپ به عنوان یک عامل خارجی، این اختلافات را تشدید کرده است. در چنین شرایطی، سناریو‌های محتمل از پافشاری بر مالکی تا کناره‌گیری او یا تمدید دولت فعلی در نوسان است. تصمیم نهایی چارچوب هماهنگی شیعی نه تنها آینده سیاسی عراق، بلکه روابط این کشور با بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی را شکل خواهد داد. برای خروج از بن‌بست، گفت‌وگوی سازنده درون‌گروهی و توجه به ملاحظات امنیتی و اقتصادی ضروری به نظر می‌رسد.

*کارشناس مسائل عراق